Vườn cây ăn trái ở vùng Long Khánh, trong đó có phường Hàng Gòn, chủ yếu trồng cây ghép: phần ngọn mang đúng giống mong muốn (Ri6, Monthong, chôm chôm Thái…) được ghép lên một gốc khoẻ trồng từ hạt. Cây ghép giữ đúng đặc tính giống và cho trái sớm hơn cây trồng hạt; cây chiết ít dùng cho sầu riêng, chôm chôm vì rễ yếu, dễ đổ. Chọn cây giống khoẻ, đúng giống, sạch bệnh là quyết định đầu tiên và khó sửa nhất của một khu vườn.
Cây ăn trái lâu năm cần nhiều năm mới cho trái. Nếu trồng nhầm giống hay cây mang bệnh từ vườn ươm, nhà vườn chỉ phát hiện ra khi đã mất vài năm công chăm. Bài này giải thích từng cách nhân giống, vì sao vùng đất đỏ này chuộng cây ghép, và cách nhìn một cây giống trước khi mua, dành cho người mới làm vườn hoặc người muốn trồng vài cây quanh nhà.
Cây ghép, cây chiết, cây hạt: khác nhau ở đâu
Ba cách nhân giống phổ biến cho ra ba loại cây có tính cách khác nhau. Bảng dưới so sánh theo hiểu biết chung của nghề vườn Nam Bộ:
| Tiêu chí | Cây ghép | Cây chiết | Cây trồng hạt |
|---|---|---|---|
| Giữ đúng giống | Có, theo phần ngọn ghép | Có | Không chắc, mỗi cây một kiểu |
| Thời gian chờ trái | Sớm hơn cây hạt | Sớm | Lâu nhất |
| Bộ rễ | Rễ cọc từ gốc hạt, bám sâu | Rễ chùm, nông, dễ đổ | Rễ cọc, khoẻ |
| Tuổi thọ, sức chống chịu | Tốt nếu gốc ghép khoẻ | Thường kém hơn | Tốt, nhưng chất lượng trái không đoán trước |
| Hay dùng cho | Sầu riêng, chôm chôm, bơ, măng cụt, xoài | Nhãn, bưởi, một số cây nhỏ | Làm gốc ghép, cây trồng lấy bóng |
Nhìn bảng, có thể hiểu vì sao cây ghép thắng thế ở vùng đất đỏ: nó lấy bộ rễ khoẻ của cây hạt và phần ngọn đúng giống của cây mẹ tốt. Cây chiết vẫn có chỗ đứng với một số loại cây, nhưng với sầu riêng và chôm chôm cao lớn, bộ rễ nông là điểm yếu khi gặp gió và mùa khô.
Ghép cây là gì và vì sao gốc ghép quan trọng
Ghép là nối một phần của cây mẹ mang đặc tính mong muốn, thường là một mắt hoặc một đoạn cành, vào thân của một cây con khác gọi là gốc ghép. Sau một thời gian, hai phần liền lại thành một cây: rễ và thân dưới là của gốc ghép, phần cành lá và trái là của giống ghép. Các kiểu ghép thường gặp ở vườn ươm Nam Bộ là ghép mắt, ghép nêm, ghép áp, tuỳ loại cây và tay nghề người ghép.
Người mua thường chỉ hỏi "giống gì", ít khi hỏi "gốc gì", trong khi gốc ghép quyết định nhiều điều: sức hút nước trong mùa khô, khả năng chịu bệnh hại rễ, độ bám đất, sức sống lâu dài của cây. Với sầu riêng, bệnh hại rễ là mối lo lớn ở vùng đất đỏ khi gặp úng, nên nhiều nhà vườn quan tâm đến gốc ghép có sức chống chịu tốt hơn, thậm chí ghép hai gốc cho một cây để tăng bộ rễ.
Vết ghép là chỗ nhạy cảm của cây suốt đời. Vết ghép liền đẹp, phẳng, không sưng phồng hay nứt là dấu hiệu cây ghép thành công. Vết ghép bị vùi sâu dưới đất khi trồng có thể khiến phần ngọn ra rễ riêng hoặc tạo điều kiện cho bệnh xâm nhập, vì vậy khi trồng cây ghép, vết ghép phải nằm cao hơn mặt đất.
Cách nhìn một cây giống khoẻ trước khi mua
Không cần là chuyên gia để loại bớt những cây giống kém. Vài điều quan sát được ngay tại vườn ươm:
- Thân thẳng, chắc, vỏ không nứt, không có vết chảy nhựa hay đốm lạ ở gốc.
- Vết ghép liền tốt, nằm ở độ cao hợp lý, phần ngọn ghép đã ra ít nhất một hai đợt lá ổn định.
- Lá xanh đều, không vàng, không quăn, mặt dưới lá không có rệp sáp, nhện hay bọ trĩ.
- Bầu đất chắc, rễ không bị cuộn tròn quanh đáy bầu do để trong bầu quá lâu, không có rễ thối đen hoặc mùi hôi.
- Cây không quá cao so với bầu: cây vống cao trong bầu nhỏ thường là cây để lâu, rễ đã bị bó.
- Hỏi rõ tên giống, nguồn cây mẹ lấy mắt ghép, loại gốc ghép, và cơ sở có giấy tờ về nguồn giống hay không.
Nếu có điều kiện, nên mua một số cây trồng thử trước, theo dõi một mùa rồi mới mua số lượng lớn. Với cây trồng cả vườn, mua ở một nơi đáng tin cậy quan trọng hơn mua được giá rẻ.
Cây giống "không đúng giống": rủi ro nhà vườn sợ nhất
Khi một giống cây được ưa chuộng, nhu cầu cây giống tăng vọt và thị trường cây giống cũng rối theo. Nhà vườn ở vùng Long Khánh từng chứng kiến những trường hợp mua cây được giới thiệu là giống này, trồng vài năm cho trái thì ra giống khác, hoặc trái kém chất lượng. Lúc phát hiện ra thì đã mất mấy năm công, phân, nước.
Nguyên nhân có thể do mắt ghép lấy từ cây mẹ không rõ nguồn, do lẫn giống trong vườn ươm, hoặc do bán cây không trung thực. Người mua khó nhận ra giống chỉ bằng lá của cây con, nhất là với những giống gần nhau. Vì vậy uy tín của nơi bán và giấy tờ về nguồn giống là hàng rào chính.
Một số cách giảm rủi ro: mua ở cơ sở sản xuất giống có đăng ký, hỏi xem vườn cây mẹ ở đâu và có thể đến xem không, hỏi kinh nghiệm những nhà vườn đã mua ở đó vài năm trước và cây của họ đã cho trái đúng giống chưa. Giữ lại hoá đơn, ghi chép lô cây đã mua để có cơ sở nếu có vấn đề.
Ghép đổi giống trên cây cũ: tận dụng gốc sẵn có
Ngoài trồng mới, nhà vườn vùng này còn hay ghép đổi giống ngay trên cây đang có. Ví dụ một cây chôm chôm Java đã lớn, gốc khoẻ, có thể được cưa bớt cành và ghép lên đó giống chôm chôm khác. Cây sầu riêng trồng hạt cho trái kém có thể được ghép lại bằng giống tốt. Cách này tận dụng bộ rễ sẵn có, rút ngắn thời gian chờ trái so với trồng mới.
Ghép đổi giống đòi hỏi tay nghề và chọn đúng thời điểm, thường khi cây đang sinh trưởng mạnh, có đủ nước. Sau khi ghép, cây cần được chăm kỹ, tỉa bỏ chồi mọc từ gốc cũ để dồn sức cho phần ghép mới. Cây đã già yếu, bị bệnh hại rễ hoặc thân thì ghép đổi thường không thành công, nên thay hẳn.
Nhiều vườn già ở Hàng Gòn đã đi qua một hai lần ghép đổi giống như vậy, nên trên cùng một cây có thể thấy dấu vết những vết cưa, vết ghép cũ. Đó là một cách đọc lịch sử của khu vườn: mỗi lần đổi giống là một lần nhà vườn đánh cược vào khẩu vị của người mua và sức của cây.
Cây giống măng cụt, bơ, mít: mỗi loại một lưu ý riêng
Măng cụt. Măng cụt thường được nhân bằng hạt vì hạt của nó mọc ra cây gần giống cây mẹ, khác với phần lớn cây ăn trái khác. Cây con lớn rất chậm, nên cây giống măng cụt được bán thường đã nuôi trong bầu khá lâu. Cần chọn cây có lá xanh đậm, không cháy mép, và chuẩn bị bóng che khi trồng ra vườn.
Bơ. Bơ trồng hạt cho trái không đoán trước được, nên vườn bơ trồng để bán thường dùng cây ghép mang giống đã chọn. Rễ bơ rất nhạy với úng và bệnh hại rễ, nên cây giống phải có bầu đất sạch, rễ trắng khoẻ; khi trồng cần chọn chỗ cao ráo nhất của vườn.
Mít. Mít dễ nhân giống, cây ghép phổ biến với các giống mít Thái, mít ruột đỏ. Cây mít lớn nhanh, cho trái sớm, nên lỗi hay gặp là trồng quá dày rồi phải chặt bớt. Tính khoảng cách theo tán cây trưởng thành ngay từ đầu.
Nhãn, bưởi. Hai loại này hay dùng cây chiết vì cho trái sớm và cây không quá cao. Cây chiết cần được trồng kỹ, cắm cọc chắc, giữ ẩm tốt trong mùa khô vì bộ rễ nông.
Trồng cây giống xuống đất: những tháng đầu quyết định
Thời điểm trồng phổ biến ở vùng này là đầu mùa mưa, khi đất đã đủ ẩm và cây con không phải chịu nắng hạn ngay. Trồng vào mùa khô vẫn được nếu chủ động tưới, nhưng tốn công và rủi ro cao hơn. Hố trồng nên được chuẩn bị trước, trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai, vun mô cao hơn mặt đất ở những chỗ có nguy cơ đọng nước.
Khi đặt cây, rạch bỏ túi bầu nhẹ tay để không làm vỡ bầu đất, đặt cây sao cho mặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất, vết ghép nằm trên mặt đất. Cắm cọc giữ cây để gió không làm lay gốc, buộc dây lỏng để thân không bị siết khi lớn. Che bóng tạm cho những cây ưa bóng như măng cụt, sầu riêng con.
Những tháng đầu, cây cần được tưới đều, theo dõi sâu ăn lá non, rệp, kiến làm tổ ở gốc. Tỷ lệ cây chết sau trồng là điều nhà vườn nào cũng gặp; trồng dặm kịp thời bằng cây cùng lứa giúp vườn đều. Ghi lại lô cây, ngày trồng, nguồn mua để theo dõi về sau.
Những hiểu lầm về cây giống
"Cây giống càng to càng tốt." Cây to trong bầu nhỏ thường là cây để lâu, rễ bị cuộn, khi trồng ra đất dễ chậm phát triển. Cây vừa phải, cân đối giữa thân và bầu thường bén rễ nhanh hơn.
"Cây trồng hạt khoẻ hơn nên tốt hơn cây ghép." Cây hạt có bộ rễ khoẻ, nhưng không giữ đúng giống và chờ trái lâu. Với vườn trồng để bán trái, cây ghép vẫn là lựa chọn phổ biến; cây hạt chủ yếu làm gốc ghép.
"Giống mới về là giống tốt." Giống mới có thể hay ở nơi khác nhưng chưa chắc hợp với đất và khí hậu vùng Long Khánh. Nên chờ xem kết quả của những vườn trồng thử trong vùng trước khi trồng nhiều.
"Cây giống rẻ thì đỡ vốn." Cây giống chỉ là phần nhỏ trong tổng chi phí nhiều năm của một khu vườn. Tiết kiệm ở cây giống mà mua phải cây sai giống, cây bệnh là cái giá lớn nhất về sau.
Câu hỏi thường gặp
Nên trồng sầu riêng cây ghép hay cây trồng hạt?
Vườn trồng để lấy trái thường chọn cây ghép vì giữ đúng giống và cho trái sớm hơn. Cây trồng hạt có bộ rễ khoẻ nhưng chất lượng trái không đoán trước, thường dùng làm gốc ghép. Chọn gốc ghép khoẻ cũng quan trọng như chọn giống.
Làm sao biết cây giống có đúng giống không?
Với cây con, rất khó nhận biết chỉ bằng mắt. Hãy mua ở cơ sở sản xuất giống có đăng ký, hỏi nguồn cây mẹ, giữ hoá đơn và hỏi kinh nghiệm của những người đã mua ở đó vài năm trước. Uy tín nơi bán là hàng rào chính.
Thời điểm nào trồng cây ăn trái ở Hàng Gòn là tốt nhất?
Đầu mùa mưa thường thuận lợi vì đất đủ ẩm, cây bén rễ nhanh và đỡ công tưới. Trồng mùa khô vẫn được nếu có nước tưới chủ động. Tránh trồng vào lúc mưa dầm kéo dài ở chỗ đất dễ đọng nước.
Có thể tự ghép cây ăn trái tại nhà không?
Có thể học được, nhiều nhà vườn tự ghép. Cần dao ghép sắc, sạch, dây quấn, chọn mắt ghép từ cây mẹ khoẻ và làm đúng thời điểm cây sinh trưởng mạnh. Nên học từ người có kinh nghiệm và tập trên vài cây trước.
Cây chiết có trồng được sầu riêng và chôm chôm không?
Về kỹ thuật vẫn chiết được, nhưng cây chiết có rễ chùm, nông, dễ đổ khi cây lớn và chịu hạn kém. Với cây cao lớn sống lâu năm như sầu riêng, chôm chôm, nhà vườn vùng đất đỏ ít dùng cây chiết.