Ở vườn Long Khánh bạn sẽ gặp ba giống chôm chôm chính: chôm chôm Java trái to, gai dài, vỏ đỏ; chôm chôm nhãn trái nhỏ, gai ngắn, cùi giòn, tróc hạt; và chôm chôm Thái (thường gọi theo tên giống Rongrien) vỏ đỏ, đầu gai xanh, cùi dày và tróc. Ba giống khác nhau về hình dáng, vị, độ tróc hạt và cả cách cây ra trái.
Chôm chôm là cây gắn với tên Long Khánh lâu nhất trong các loại trái. Vào mùa, những bó chôm chôm đỏ treo dọc đường là hình ảnh nhiều người nhớ về vùng đất đỏ này. Bài dưới đây giúp bạn nhận ra từng giống ngay khi nhìn, hiểu vì sao người ta chuộng giống này hơn giống kia, và vì sao vườn chôm chôm ở đây vẫn trụ lại giữa làn sóng đổi cây.
Nhận diện ba giống chôm chôm bằng mắt và tay
Nhiều người mua chôm chôm cả đời mà chỉ phân biệt "chôm chôm đỏ" với "chôm chôm vàng". Thật ra chỉ cần đặt ba chùm cạnh nhau và cầm một trái lên bóc thử, những khác biệt sau đây hiện ra rõ, không cần nếm:
| Đặc điểm | Chôm chôm Java | Chôm chôm nhãn | Chôm chôm Thái (Rongrien) |
|---|---|---|---|
| Cỡ trái | To, thuôn tròn | Nhỏ nhất, tròn | To vừa đến to |
| Gai | Dài, mềm, đỏ đều | Ngắn, thưa, cứng hơn | Dài vừa, gốc đỏ, đầu gai xanh khi chín |
| Màu vỏ khi chín | Đỏ tươi | Vàng đỏ hoặc đỏ nhạt | Đỏ đậm, gai xanh đầu |
| Cùi | Dày, mềm, nhiều nước | Mỏng hơn, giòn, ráo | Dày, giòn, ráo |
| Tróc hạt | Thường dính hạt | Tróc | Tróc |
| Vị | Ngọt, hơi chua nhẹ | Ngọt đậm, thơm | Ngọt thanh |
Những mô tả trên là đặc điểm chung; cùng một giống, trái từ cây già và cây non, từ vườn chăm kỹ và vườn bỏ bê có thể khác nhau khá rõ.
Từng giống có điểm mạnh và điểm yếu gì
Chôm chôm Java. Đây là giống phổ biến lâu đời, cây khoẻ, sai trái, trái to bắt mắt. Điểm yếu là cùi thường dính hạt, khi ăn vỏ lụa của hạt bám vào cùi, và trái mau héo gai sau khi hái. Vì dễ trồng và năng suất ổn định, Java vẫn chiếm nhiều diện tích trong các vườn cũ.
Chôm chôm nhãn. Được nhiều người sành ăn chuộng vì cùi giòn, ngọt và tróc hạt sạch. Đổi lại cây thường cho trái nhỏ, chùm thưa hơn, và nhạy với thời tiết lúc ra hoa. Vì vậy ở nhiều vườn, chôm chôm nhãn chỉ chiếm một phần, trồng xen cùng giống khác.
Chôm chôm Thái. Giống du nhập sau, được nhà vườn đón nhận vì kết hợp được trái to với cùi giòn, tróc hạt. Trái giữ màu khá lâu sau khi hái nên thuận tiện cho việc chở đi xa. Cây đòi hỏi chăm sóc đều tay hơn để trái to và đẹp.
Các giống khác. Trong vườn cũ còn có những cây trồng từ hạt, không rõ giống, trái mỗi cây một kiểu. Một số vườn thử thêm giống mới. Khi mua, cách tốt nhất vẫn là hỏi người bán đây là chôm chôm gì và nếm thử vài trái.
Cách cây chôm chôm ra hoa và đậu trái
Chôm chôm có hoa đực, hoa cái và hoa lưỡng tính tuỳ cây. Ở các giống trồng phổ biến, phần lớn cây cho hoa có khả năng đậu trái, nhưng tỷ lệ đậu phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết lúc hoa nở và sự có mặt của côn trùng thụ phấn như ong. Mưa lớn lúc hoa nở làm phấn bị rửa trôi, đậu trái kém.
Sau khi đậu, trái non rụng bớt là chuyện tự nhiên: cây tự điều chỉnh số trái mà nó nuôi nổi. Nhà vườn lo khi rụng quá nhiều, thường do thiếu nước, thiếu dinh dưỡng hoặc sâu bệnh. Từ khi hoa nở đến khi trái chín mất vài tháng, trong đó giai đoạn trái lớn nhanh cần nhiều nước.
Một chi tiết người ngoài ít để ý: vỏ chôm chôm chuyển màu từ xanh sang vàng rồi đỏ trong vài tuần cuối. Trái hái khi vỏ vừa ngả màu thường chua và cùi mỏng; trái đủ chín có màu đều, gai còn tươi. Đó là lý do nhà vườn hái nhiều đợt, chọn chùm chín trước, chứ không cắt cả cây một lần.
Nhà vườn còn để ý đến chuyện cây ra hoa "cách năm": một năm sai trái quá, cây kiệt sức, năm sau ra hoa ít. Bón phân phục hồi ngay sau thu hoạch, tỉa cành đúng lúc và không để cây mang quá nhiều trái là những cách họ giữ cho vườn có thu đều đặn hơn qua các năm.
Vì sao chôm chôm gắn với vùng đất đỏ Long Khánh
Cây chôm chôm cần đất sâu, thoát nước tốt và một mùa khô để phân hoá mầm hoa, đúng những gì vùng đất đỏ miền Đông có sẵn. Rễ chôm chôm không chịu được úng lâu, nên đất đồi thoải ở phía nam Long Khánh thuận lợi hơn vùng đất thấp hay ngập.
Ngoài điều kiện tự nhiên, chôm chôm còn hợp với cách làm vườn của nhiều gia đình: cây khoẻ, ít đòi hỏi kỹ thuật cao như sầu riêng, tán rộng che bóng cho những cây trồng xen dưới gốc. Một vườn chôm chôm già, dù năng suất giảm, vẫn là tài sản mà nhiều nhà muốn giữ vì gắn với ký ức của cả nhà.
Những năm gần đây, không ít vườn chôm chôm bị thay một phần bằng sầu riêng. Tuy vậy cây chôm chôm vẫn hiện diện khắp nơi, cả trong vườn nhà lẫn trên những khoảnh trồng chuyên, và mùa chôm chôm vẫn là mùa nhộn nhịp nhất trong năm của các con đường vườn.
Một lý do ít được nhắc là chôm chôm hợp với kiểu vườn hỗn hợp của vùng này. Dưới tán chôm chôm, nhà vườn trồng xen măng cụt lúc còn nhỏ cần bóng, hoặc để cỏ mọc thấp giữ ẩm cho đất. Cây chôm chôm vì thế vừa là cây cho trái, vừa là cây "che chắn" cho cả khu vườn trong những tháng nắng gắt.
Cách ăn và bảo quản chôm chôm cho đúng giống
Mỗi giống có cách ăn và giữ khác nhau đôi chút. Vài bước đơn giản giúp trái giữ ngon lâu hơn:
- Mua chôm chôm còn cả chùm, cuống tươi, gai không héo đen. Trái tách rời khỏi cuống mất nước nhanh hơn.
- Không rửa nước nếu chưa ăn ngay. Vỏ ướt để trong túi kín dễ thâm và mốc.
- Bọc lỏng trong giấy hoặc túi có lỗ thoáng rồi để ngăn mát tủ lạnh nếu muốn giữ vài ngày.
- Với chôm chôm Java hay dính hạt, cắn nhẹ phần cùi quanh hạt, tránh nhai vỏ lụa của hạt vì có vị chát.
- Chôm chôm nhãn và chôm chôm Thái tróc hạt, có thể bóc sẵn để làm nước giải khát hoặc trộn món tráng miệng.
Chôm chôm là loại trái mau mất tươi nhất trong nhóm trái cây vùng này: chỉ sau một hai ngày ở nhiệt độ thường, gai đã bắt đầu héo và ngả màu. Vì vậy mua vừa đủ ăn trong vài ngày vẫn hơn mua thật nhiều rồi để hư. Phần chọn trái ngon khi mua tại vườn và sạp ven đường được viết riêng trong một bài khác của mục này.
Mùa hái chôm chôm diễn ra thế nào trong vườn
Hái chôm chôm là việc cần nhiều người. Cây chôm chôm vườn cũ cao, tán rộng, nên người hái phải leo thang hoặc trèo lên cây, dùng kéo hoặc sào có lưỡi cắt để cắt cả chùm cùng một đoạn cành ngắn. Cắt kèm cành giúp chùm trái giữ tươi lâu hơn và cũng là cách tỉa bớt đầu cành để cây ra lộc mới cho vụ sau.
Chùm trái được thả xuống bằng giỏ buộc dây hoặc chuyền tay, tránh ném xuống đất làm dập. Dưới gốc, người khác gom lại, cắt bớt lá, rồi chuyển ra khoảnh sân lựa trái. Ở đây trái được chia theo độ chín, độ đẹp, rồi bó thành bó hoặc cho vào sọt, tuỳ người mua yêu cầu. Trái xấu, nứt, sâu được để riêng.
Vì chôm chôm chín không đều trên cùng một cây, vườn thường hái nhiều đợt cách nhau vài ngày. Đợt đầu chọn những chùm đỏ đều, đợt sau hái nốt. Nhịp này kéo dài suốt mùa và giải thích vì sao lúc giữa mùa, đường vườn ở Hàng Gòn lúc nào cũng có người và xe chở trái qua lại từ sáng sớm.
Những nhầm lẫn khi gọi tên chôm chôm
Gọi theo màu thay vì theo giống. Nhiều người gọi "chôm chôm vàng" để chỉ chôm chôm nhãn, nhưng có những giống khác cũng có vỏ vàng hoặc vàng cam. Ngược lại, chôm chôm nhãn chín kỹ có thể ngả đỏ. Màu vỏ chỉ là gợi ý, cần nhìn thêm gai và cỡ trái.
Gọi mọi trái tróc hạt là chôm chôm Thái. Chôm chôm nhãn cũng tróc hạt. Một số giống mới trồng thử cũng tróc. Nếu bạn quan tâm đúng giống, hãy hỏi người bán và nhìn đầu gai: chôm chôm Thái thường có đầu gai xanh khi chín.
Nghĩ chôm chôm Java là giống "kém". Java là giống được trồng lâu và nhiều chính vì cây khoẻ, trái sai, nhiều nước. Nhiều người vẫn thích vị ngọt mọng của Java hơn. Khác giống là khác khẩu vị, không phải hơn kém.
Tưởng chôm chôm Long Khánh là một giống riêng. Long Khánh là tên vùng trồng, không phải tên giống. Các giống ở đây cũng được trồng ở nhiều tỉnh khác; điểm khác nằm ở điều kiện đất, khí hậu và kinh nghiệm chăm của vùng.
Vườn chôm chôm già: giữ lại hay thay cây
Ở phía nam Long Khánh còn nhiều vườn chôm chôm trồng từ mấy chục năm trước. Cây già có thân to, tán cao, hái trái vất vả và năng suất thường giảm dần. Đứng trước một vườn như vậy, nhà vườn có mấy hướng: giữ nguyên và chăm phục hồi, cưa bớt tán cho thấp lại để cây ra cành mới, ghép đổi sang giống khác trên gốc cũ, hoặc thay hẳn bằng cây khác.
Cưa hạ tán là cách nhiều nhà chọn khi gốc còn khoẻ: cây mất một hai vụ nhưng sau đó cành mới thấp hơn, dễ hái, dễ phun, dễ chăm. Ghép đổi giống tận dụng được bộ rễ sẵn có, rút ngắn thời gian chờ trái so với trồng mới. Thay hẳn cây thì phải tính cả công đào gốc, cải tạo đất, và nhiều năm không có thu từ khoảnh đó.
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi vườn. Nhà vườn thường cân nhắc sức khoẻ của gốc, nguồn nước, công lao động trong nhà, và cả tình cảm với những cây cha ông để lại. Nếu bạn có dịp trò chuyện với một nhà vườn lớn tuổi ở Hàng Gòn, câu chuyện về những cây chôm chôm già thường là câu chuyện dài nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chôm chôm Thái và chôm chôm Rongrien có phải là một không?
Ở vùng Long Khánh, người ta thường gọi chôm chôm Rongrien là chôm chôm Thái vì giống có nguồn gốc từ Thái Lan. Tuy nhiên tên gọi dân gian có thể lẫn lộn, nên khi cần chắc bạn hãy nhìn đặc điểm trái: đầu gai xanh, cùi dày, tróc hạt.
Giống chôm chôm nào ngọt nhất?
Nhiều người cho rằng chôm chôm nhãn có vị ngọt đậm và thơm nhất, chôm chôm Thái ngọt thanh và giòn, còn Java ngọt nhiều nước. Thực tế độ ngọt còn tuỳ cây, cách chăm và độ chín khi hái, nên nếm thử vẫn là cách tốt nhất.
Vì sao chôm chôm Java hay bị dính hạt?
Dính hạt là đặc tính của giống: lớp vỏ lụa của hạt gắn chặt vào cùi. Đây không phải dấu hiệu trái hư hay non. Nếu bạn thích trái tróc hạt để bóc ăn gọn, hãy chọn chôm chôm nhãn hoặc chôm chôm Thái.
Chôm chôm có trồng được trong chậu hay vườn nhỏ không?
Chôm chôm là cây lớn, tán rộng, rễ sâu nên trồng trong chậu khó cho trái tốt. Vườn nhỏ vẫn trồng được vài cây nếu đất thoát nước tốt và có chỗ cho tán phát triển. Cây ghép cho trái sớm hơn cây trồng từ hạt và giữ đúng giống.
Chôm chôm đổi màu từ đỏ sang thâm đen có ăn được không?
Vỏ thâm thường do trái mất nước hoặc để lâu, phần cùi bên trong có thể vẫn ăn được nếu không có mùi lạ và không chảy nước. Nếu cùi đã chuyển màu đục, mềm nhũn hoặc có mùi chua lên men thì nên bỏ.