Chi phí sống ở Hàng Gòn gồm các khoản quen thuộc như ở phố, nhà ở, ăn uống, điện nước, đi lại, học hành, y tế, nhưng có hai điểm khác: nhiều khoản lên xuống theo mùa vườn, và thu nhập của phần đông gia đình dồn vào vài tháng thu hoạch. Bài không nêu con số giá cả vì giá thay đổi liên tục; thay vào đó, bài chỉ ra từng khoản cấu thành và cách tự ước tính.
Với người đang định chuyển từ TP.HCM, Biên Hòa về Hàng Gòn sống, hay người trẻ về quê tiếp quản vườn của cha mẹ, cái cần nắm không phải "một tháng hết bao nhiêu" mà là cấu trúc chi tiêu: khoản nào cố định, khoản nào theo mùa, khoản nào bất ngờ. Hiểu cấu trúc này, bạn tự lập được ngân sách hợp với nhà mình.
Các khoản chi và tính chất của từng khoản
Bảng sau nhóm các khoản chi thường gặp của một gia đình sống ở vùng vườn Hàng Gòn. Cột cuối giúp bạn biết khoản nào cần quỹ dự phòng:
| Khoản | Cố định hay biến động | Yếu tố làm thay đổi |
|---|---|---|
| Điện sinh hoạt | Khá cố định | Số người, máy lạnh mùa nắng |
| Điện bơm tưới | Theo mùa | Mùa khô tăng mạnh; cách đăng ký công tơ |
| Nước | Thấp nếu dùng giếng | Lọc nước, sửa máy bơm, khoan lại giếng |
| Ăn uống | Khá cố định | Rau trái nhà có hay phải mua |
| Đi lại | Biến động | Quãng đường đi học, đi làm, đi chợ trung tâm |
| Học hành | Theo năm học | Bán trú, học thêm, đồ dùng |
| Y tế | Bất ngờ | Tai nạn, bệnh mãn tính |
| Hiếu hỷ, giỗ chạp | Theo mùa | Thường dồn cuối năm, sau mùa trái |
| Chi phí vườn (nếu có) | Theo vụ | Phân, thuốc, công thợ, điện bơm |
Điểm dễ nhầm nhất là gộp chi phí vườn vào chi tiêu gia đình. Nhà có vườn nên tách hai quỹ: một cho sinh hoạt, một cho vườn. Trộn chung, đến mùa khô cần tiền bơm tưới, mua phân xử lý ra hoa thì phát hiện tiền đã tiêu cho việc nhà.
Điện: tiền bơm tưới mùa khô là khoản đáng kể nhất
Mùa khô ở miền Đông Nam Bộ kéo dài nhiều tháng. Vườn sầu riêng, chôm chôm trên đất đỏ cần tưới đều, nhất là giai đoạn xử lý ra hoa và nuôi trái non. Máy bơm chạy nhiều giờ mỗi ngày từ giếng khoan hay ao chứa, và hoá đơn điện mùa khô có thể gấp nhiều lần mùa mưa.
Một số hộ đăng ký công tơ riêng cho bơm tưới để áp giá điện phục vụ sản xuất nông nghiệp theo biểu giá hiện hành, tách khỏi điện sinh hoạt bậc thang. Hỏi đơn vị điện lực khu vực về điều kiện và thủ tục. Tách công tơ còn giúp bạn biết chính xác vườn tiêu tốn bao nhiêu điện, để tính lãi lỗ thật của vườn.
Tưới nhỏ giọt, tưới phun gốc thay cho tưới tràn giúp giảm cả nước lẫn điện. Kiểm tra ống rò, van hở, máy bơm cũ hao điện mỗi đầu mùa khô cũng là cách tiết kiệm không tốn nhiều. Điện kéo ra vườn phải an toàn: dây đúng chuẩn, có thiết bị chống giật, không để dây nằm dưới nước đọng.
Nước: giếng khoan, nước máy và chuyện lọc
Ở các khu vườn sâu trong ấp, giếng khoan vẫn là nguồn nước chính cho cả sinh hoạt và tưới. Khu dân cư dọc quốc lộ 56 và các khu tập trung có thể đã có nước máy; hỏi đơn vị cấp nước khu vực về khả năng đấu nối nếu bạn mua nhà mới. Nước máy có chi phí hằng tháng nhưng ổn định chất lượng hơn.
Nước giếng vùng đất đỏ thường dùng được cho sinh hoạt sau khi lọc, nhưng chất lượng thay đổi theo độ sâu, theo vị trí và theo mùa. Giếng gần kho phân, chuồng trại, khu vực phun thuốc nhiều có nguy cơ nhiễm bẩn. Nếu dùng nước giếng để uống và nấu ăn, nên xét nghiệm mẫu nước ở cơ sở có chức năng, ít nhất một lần khi mới về ở và khi thấy nước đổi màu, đổi mùi.
Nước giếng nhiều sắt, phèn thường để lại vệt vàng trên thau, chậu và làm quần áo trắng ngả màu; một bộ lọc thô đầu nguồn và bộ lọc tinh cho nước nấu ăn là khoản đầu tư một lần, cộng tiền thay lõi lọc định kỳ.
Mùa khô kéo dài, mực nước ngầm có thể hạ, giếng nông yếu nước. Một số hộ phải khoan sâu hơn hoặc làm ao trữ nước mưa cho vườn. Khoản khoan giếng, sửa máy bơm là khoản chi bất ngờ nên có trong quỹ dự phòng.
Rác và chất thải vườn: chi phí ít người tính
Rác sinh hoạt. Khu vực có tuyến thu gom thì đóng phí thu gom theo quy định địa phương. Khu vườn sâu chưa có tuyến, nhiều nhà vẫn tự xử lý; đốt rác nhựa trong vườn gây khói độc và có thể bị nhắc nhở.
Vỏ trái, cành cây. Mùa trái, vỏ sầu riêng, cành chôm chôm tỉa sau thu hoạch nhiều. Ủ làm phân hữu cơ ngay trong vườn vừa giảm rác vừa giảm tiền phân, nhưng cần ủ đúng cách để không thành ổ ruồi muỗi.
Vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Không vứt bừa ra mương, không đốt chung rác nhà. Gom vào chỗ chứa riêng theo hướng dẫn thu gom của địa phương nếu có. Đây là chất thải nguy hại, xử lý sai ảnh hưởng nguồn nước giếng của chính nhà mình.
Thùng xốp, sọt nhựa. Vựa và nhà vườn tích nhiều thùng xốp, sọt hỏng mùa trái. Tận dụng, bán lại cho người thu mua phế liệu hoặc đưa theo tuyến thu gom; đừng để đọng nước thành chỗ muỗi đẻ mùa mưa.
Chợ, ăn uống và lợi thế của nhà vườn
Người ở Hàng Gòn đi chợ ở các chợ nhỏ trong khu dân cư hoặc chợ lớn ở trung tâm Long Khánh cũ, cộng với các tiệm tạp hoá, sạp dọc quốc lộ. Đồ khô, thực phẩm đóng gói giá không khác nhiều so với nơi khác. Khác biệt nằm ở rau trái: nhà vườn tự có trái theo mùa, nhiều nhà trồng thêm rau, nuôi gà, nên chi phí ăn uống có thể thấp hơn ở phố đáng kể.
Ngược lại, những thứ không sản xuất tại chỗ, như hải sản tươi, một số loại thịt, hàng điện tử, đồ gia dụng, phải mua ở trung tâm hoặc đặt giao, tốn thêm tiền xăng, thời gian. Người mới chuyển về hay đánh giá thấp khoản đi lại này.
Trái cây nhà làm ra thì tiện ăn, nhưng đừng coi là "miễn phí". Một ký trái nhà ăn là một ký không bán. Với nhà có vườn thương mại, nên tính phần trái cho gia đình như một khoản chi có giá trị, để khi tính lãi vườn không ảo.
Đi lại: khoản chi lớn hơn người phố nghĩ
Ở vùng vườn, khoảng cách là thật. Đi chợ trung tâm, đưa con đến trường cấp ba, đi khám ở bệnh viện khu vực, đi giao trái cho vựa: mỗi việc là một chuyến xe máy hoặc ô tô vài cây số đến mười mấy cây số. Gia đình có hai người đi làm, hai con đi học có thể chạy hàng nghìn cây số mỗi tháng.
Ngoài xăng, có chi phí bảo dưỡng xe, nhất là xe đi đường đất đỏ mùa mưa: bùn bám, sên mòn nhanh, phanh hao. Xe chở trái, chở phân chịu tải nặng càng hao. Gia đình có người đi làm ở TP.HCM, Biên Hòa và về quê cuối tuần thì cộng thêm tiền xe khách hoặc xăng xe đường dài.
Cách giảm: gom việc vào cùng một chuyến, đi chợ trung tâm một hai lần mỗi tuần thay vì mỗi ngày, góp xe đưa đón con với hàng xóm, bảo dưỡng xe trước mùa mưa. Những việc nhỏ này cộng lại có thể giảm khoản đi lại đáng kể.
Lập ngân sách cho gia đình có thu nhập dồn theo mùa
Thu nhập từ vườn trái cây tập trung vào vài tháng giữa năm; cao su có thu nhập rải hơn nhưng nghỉ cạo vào giai đoạn cây thay lá. Chi tiêu thì đều đặn quanh năm. Cách quản lý gợi ý:
- Tính tổng chi cố định một năm của gia đình, chia mười hai để biết mỗi tháng cần bao nhiêu.
- Khi bán trái xong, trích trước đủ chi cố định của mười hai tháng tới, để vào tài khoản riêng, rút dần theo tháng.
- Trích quỹ vườn cho vụ sau: phân, thuốc, điện bơm mùa khô, công thợ, thay cây chết.
- Trích quỹ dự phòng cho y tế, sửa máy bơm, khoan giếng, sửa nhà sau mưa bão.
- Phần còn lại mới dành cho chi tiêu lớn: mua sắm, sửa nhà, tiết kiệm dài hạn.
Nhịp chi tiêu trong năm cũng có quy luật riêng. Năm học mới vào cuối hè, gần lúc vụ trái chính vừa xong, nên nhiều nhà lo sách vở, đồng phục, tiền bán trú bằng tiền bán trái; học phí công lập gần đây theo hướng được miễn, nhưng các khoản ngoài học phí vẫn cần dự trù. Đám cưới, đám giỗ, tân gia thường dồn vào cuối năm âm lịch khi trời khô ráo; người mới về sống ở Hàng Gòn hay bất ngờ vì tháng chạp nhận nhiều thiệp liền. Đưa hai khoản này vào lịch ngân sách như khoản theo mùa, không coi là chi bất ngờ.
Cách này nghe đơn giản nhưng nhiều nhà vườn lâm vào vòng "đầu năm vay, giữa năm trả" vì tiêu nhiều ngay sau mùa trái. Năm mất mùa hoặc giá trái xuống, vòng vay trả này càng siết. Tách quỹ là lớp đệm rẻ nhất cho những năm như vậy.
Nhà ở: mua, xây hay thuê ở Hàng Gòn
Mua nhà có sẵn. Khoản lớn nhất là tiền mua, cộng phí công chứng, thuế, lệ phí sang tên và tiền sửa sang. Nhà vườn cũ thường cần sửa mái, chống thấm, làm lại điện nước. Kiểm phần đất dưới nhà là đất ở hay đất vườn trước khi trả giá.
Xây trên đất sẵn có. Có thể phải tính tiền chuyển mục đích sử dụng đất nếu chưa có đất ở, tiền thiết kế, giấy phép nếu khu vực yêu cầu, tiền vật liệu và nhân công. Vật liệu thường chở từ trung tâm ra, công trình xa đường lớn tốn thêm phí vận chuyển.
Thuê nhà. Nhà cho thuê ở vùng vườn không nhiều như ở phố, chủ yếu là nhà riêng của gia đình đi làm xa hoặc phòng trọ gần khu dân cư dọc quốc lộ. Hợp đồng thuê nên ghi rõ tiền điện nước tính theo đồng hồ hay khoán, ai sửa máy bơm khi hỏng.
Chi phí duy trì hằng năm. Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp với phần đất ở, sửa chữa nhỏ sau mùa mưa, diệt mối, sơn lại tường bị đất đỏ hắt bẩn. Những khoản nhỏ này cộng lại một năm không ít.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển từ TP.HCM về Hàng Gòn sống có tiết kiệm hơn không?
Thường tiết kiệm ở khoản nhà ở và ăn uống, nhất là nếu có vườn và nhà riêng. Nhưng khoản đi lại, thời gian di chuyển và cơ hội việc làm phải tính kỹ. Lập bảng chi tiêu thật của gia đình mình trước khi quyết định, đừng dựa vào cảm giác.
Nước giếng ở Hàng Gòn có uống trực tiếp được không?
Không nên uống trực tiếp khi chưa biết chất lượng. Chất lượng nước giếng khác nhau giữa các vị trí và độ sâu. Nên xét nghiệm mẫu nước, lọc hoặc đun sôi trước khi uống, và giữ khoảng cách giếng với kho phân, thuốc, chuồng trại.
Có tách được tiền điện bơm tưới khỏi điện sinh hoạt không?
Có thể, bằng cách đăng ký công tơ riêng cho mục đích sản xuất nông nghiệp theo quy định của ngành điện. Hỏi đơn vị điện lực khu vực về điều kiện, thủ tục. Tách công tơ còn giúp bạn biết chính xác chi phí điện của vườn.
Ở vùng vườn có tuyến thu gom rác không?
Khu dân cư tập trung, dọc quốc lộ thường có tuyến thu gom. Khu vườn sâu có thể chưa có hoặc thu gom thưa. Hỏi tổ dân phố về lịch thu gom và phí. Không đốt rác nhựa, bao bì thuốc bảo vệ thực vật trong vườn.
Thu nhập từ vườn không đều thì có vay mua nhà được không?
Ngân hàng xét khả năng trả nợ dựa trên nguồn thu có chứng minh. Thu nhập vườn có thể được tính nếu có giấy tờ đất, hợp đồng bán trái, sao kê. Kỳ trả nợ nên được thoả thuận phù hợp với mùa thu hoạch nếu ngân hàng có sản phẩm như vậy.
Người trẻ về quê tiếp quản vườn nên chuẩn bị tài chính thế nào?
Nên có quỹ đủ chi tiêu cá nhân ít nhất một năm, vì vụ đầu tiên thường chưa ổn định. Ghi sổ chi phí vườn từ ngày đầu, học từ cha mẹ và hàng xóm về lịch chăm cây, và tránh vay đầu tư lớn khi chưa qua một vụ trọn vẹn.