Đất đỏ bazan ở Hàng Gòn có tầng dày, tơi xốp, thoát nước tốt và hợp với cây ăn trái lâu năm, nhưng dễ mất chất hữu cơ, dễ chua, dễ bị rửa trôi trên dốc và rất khô vào mùa nắng. Chăm vườn ở đây xoay quanh hai việc chính: giữ cho đất luôn có nhiều hữu cơ và được che phủ, và quản lý nước sao cho mùa khô đủ tưới, mùa mưa thoát nhanh.
Bài này viết theo nguyên lý, dành cho người mới về vùng muốn làm vườn hoặc người muốn hiểu vì sao nhà vườn ở đây làm như họ đang làm. Không có công thức phân bón hay lịch tưới áp dụng cho mọi vườn, vì mỗi khoảnh đất, mỗi loại cây, mỗi nguồn nước khác nhau. Điều có thể chia sẻ là cách nghĩ đúng, và những sai lầm người mới hay mắc.
Đất đỏ bazan: điểm mạnh và điểm yếu
Tầng đất dày, rễ đi sâu. Đất đỏ hình thành từ đá bazan phong hoá qua thời gian dài, tầng đất thường dày, ít đá lẫn ở lớp mặt. Rễ cây lâu năm đâm sâu được, giúp cây đứng vững và tìm nước ở tầng dưới trong mùa khô.
Kết cấu tơi, thoát nước tốt. Đất có kết cấu viên, nhiều khe hở, nước mưa thấm nhanh, ít đọng lâu trên mặt nếu địa hình thoải. Đây là lý do cây sợ úng như sầu riêng, bơ sống tốt hơn ở đây so với vùng đất thấp.
Dễ mất hữu cơ. Nắng nóng và mưa nhiều làm chất hữu cơ phân huỷ nhanh. Đất để trống, cày xới nhiều, không bổ sung hữu cơ thì sau vài năm trở nên chai, bạc màu hơn, giữ ẩm kém.
Dễ chua. Mưa nhiều rửa trôi các chất kiềm, cộng với phân hoá học dùng lâu năm, đất có xu hướng chua dần. Đất quá chua làm rễ khó hút một số chất dinh dưỡng và tạo điều kiện cho một số bệnh hại rễ.
Dễ xói mòn trên dốc. Ở những chỗ đồi dốc, mưa lớn cuốn lớp đất mặt màu mỡ nhất xuống mương. Đất đỏ trôi theo nước là cảnh quen thuộc trên các con đường vườn mùa mưa.
Giữ hữu cơ cho đất: việc quan trọng nhất của nhà vườn
Nếu chỉ chọn một việc để làm tốt, nhiều nhà vườn lâu năm sẽ chọn giữ hữu cơ cho đất. Hữu cơ giúp đất giữ ẩm lâu hơn trong mùa khô, giữ dinh dưỡng không bị rửa trôi trong mùa mưa, nuôi hệ vi sinh vật có lợi quanh rễ và làm đất tơi. Một vườn đất giàu hữu cơ thường ít bệnh rễ hơn, cây phục hồi nhanh hơn sau mỗi vụ.
Nguồn hữu cơ ở vùng này khá phong phú: phân chuồng từ các trại chăn nuôi trong vùng, vỏ cà phê, xơ dừa, lá cây trong vườn, cỏ cắt. Điều quan trọng là phân chuồng và phụ phẩm phải được ủ hoai trước khi bón. Phân tươi bón thẳng vào gốc có thể làm nóng rễ, mang mầm bệnh và hạt cỏ dại vào vườn.
Bón hữu cơ hiệu quả nhất khi rải quanh vùng rễ hoạt động, tức vùng dưới mép tán cây, chứ không dồn sát gốc. Kết hợp với lớp phủ trên mặt đất, hữu cơ sẽ được phân giải từ từ, nuôi đất liên tục. Đây là việc phải làm đều đặn mỗi năm, không phải một lần là xong.
Lớp phủ gốc và thảm cỏ: che đất thay vì để đất trống
Đi qua các vườn ở Hàng Gòn, bạn sẽ thấy hai kiểu: vườn sạch cỏ trơ đất đỏ, và vườn có lớp lá khô, rơm hoặc cỏ thấp phủ kín mặt đất. Kiểu thứ hai ngày càng phổ biến vì nhà vườn nhận ra đất trống dưới nắng mùa khô mất nước rất nhanh, còn dưới mưa mùa mưa thì bị xói và nén chặt.
Lớp phủ bằng lá khô, rơm, vỏ trấu hay cỏ cắt giữ ẩm cho mặt đất, hạ nhiệt độ vùng rễ, giảm cỏ dại mọc mạnh, và khi mục ra thì thành hữu cơ cho đất. Lớp phủ nên để cách thân cây một khoảng nhỏ để gốc không bị ẩm liên tục, tránh tạo điều kiện cho bệnh ở cổ rễ.
Thảm cỏ thấp giữa các hàng cây cũng là một cách che đất. Thay vì diệt sạch cỏ, nhiều vườn để cỏ mọc rồi cắt định kỳ, giữ cỏ ở mức thấp. Cỏ giữ đất không bị trôi, rễ cỏ làm đất tơi, cỏ cắt để lại làm lớp phủ. Cách này giảm được công làm cỏ và lượng thuốc diệt cỏ phải dùng.
Nước mùa khô: bài toán khó nhất của vườn đất đỏ
Mùa khô ở vùng Long Khánh kéo dài nhiều tháng, nắng gắt và gần như không mưa. Đây lại là lúc cây ăn trái ra hoa và nuôi trái non, nhu cầu nước rất cao. Vườn thiếu nước giai đoạn này sẽ rụng hoa, rụng trái non, hoặc trái nhỏ, nứt. Vì vậy nguồn nước tưới quyết định nhiều đến mùa trái hơn bất kỳ loại phân bón nào.
Nguồn nước của vườn trong vùng thường là giếng khoan, giếng đào, ao hồ tự đào để trữ nước mưa, hoặc mương dẫn từ hồ chứa chung nếu có. Mực nước ngầm hạ thấp vào cuối mùa khô, giếng có thể yếu hoặc cạn. Những năm hạn nặng, chuyện tranh nước, chờ nước giữa các vườn là có thật.
Nhà vườn tiết kiệm nước bằng nhiều cách: tưới nhỏ giọt hoặc béc phun tại gốc thay vì tưới tràn, tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát để giảm bốc hơi, giữ lớp phủ gốc, tỉa bớt cành lá thừa để cây bớt thoát hơi nước. Đào ao trữ nước mưa trong mùa mưa để dùng cho mùa khô là cách nhiều vườn đã làm từ lâu.
Bón phân theo nhịp của cây, không theo một lịch cố định
Người mới làm vườn hay hỏi "mỗi năm bón mấy lần, mỗi lần bao nhiêu". Câu hỏi hợp lý, nhưng nhà vườn lâu năm thường trả lời bằng nhịp sinh trưởng của cây hơn là bằng con số. Cây ăn trái lâu năm có vài giai đoạn cần dinh dưỡng khác nhau: phục hồi sau thu hoạch, chuẩn bị ra hoa, nuôi hoa và trái non, nuôi trái lớn. Mỗi giai đoạn cần tỷ lệ chất khác nhau và lượng khác nhau.
Sau mùa trái, cây kiệt sức, cần được bón phục hồi để ra cành lá mới khoẻ. Trước mùa ra hoa, nhà vườn thường hạn chế những loại phân kích thích ra lá để cây chuyển sang phân hoá mầm hoa. Khi trái lớn, cây cần nhiều dinh dưỡng để trái đủ cơm, đủ ngọt. Bón sai giai đoạn, chẳng hạn bón nhiều đạm lúc sắp ra hoa, có thể làm cây ra lá thay vì ra hoa.
Liều lượng cụ thể phụ thuộc vào tuổi cây, tình trạng đất, năng suất vụ trước và loại phân. Cách đáng tin là kết hợp quan sát lá, đất, trái của chính vườn mình với hướng dẫn của cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn, và nếu có điều kiện thì phân tích đất định kỳ. Bao bì phân bón có ghi hướng dẫn, nhưng đó là mức chung, không thay được việc hiểu vườn.
Tưới tràn, béc phun, nhỏ giọt: so sánh để chọn
Ba cách tưới phổ biến ở vườn vùng Long Khánh có ưu nhược điểm khác nhau. Không có cách nào tốt nhất cho mọi vườn:
| Cách tưới | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Tưới tràn, tưới bằng vòi | Đầu tư ít, dễ làm | Tốn nước, tốn công, đất dễ nén, nước chảy tràn trên dốc | Vườn nhỏ, nguồn nước dồi dào |
| Béc phun tại gốc | Tưới đều vùng rễ, có thể tưới nhiều cây cùng lúc | Cần đường ống, máy bơm đủ áp, béc dễ nghẹt | Vườn vừa và lớn, cây đã có tán |
| Nhỏ giọt | Tiết kiệm nước nhất, có thể kết hợp bón phân qua nước | Đầu tư ban đầu cao hơn, cần lọc nước, ống dễ bị chuột cắn | Vườn nguồn nước hạn chế, cây non |
Nhiều vườn kết hợp: nhỏ giọt cho cây non, béc phun cho cây lớn, tưới tay cho những góc lẻ. Quan trọng là cây nhận đủ nước đúng lúc, không phải dùng hệ thống nào.
Thoát nước mùa mưa: đừng để đất đỏ thành đất úng
Đất đỏ thoát nước tốt, nhưng không có nghĩa là vườn nào cũng không bị úng. Những chỗ trũng, chân dốc, chỗ đất đã bị nén chặt, hoặc vườn có tầng đất dưới bị chai cứng vẫn đọng nước sau những trận mưa lớn kéo dài. Rễ sầu riêng, bơ, măng cụt ngập nước vài ngày đã có thể bị tổn thương.
Nhà vườn xử lý bằng mương thoát nước quanh vườn và giữa các hàng cây, vun mô hoặc lên líp cao cho gốc cây nhạy cảm, khơi thông rãnh trước mùa mưa. Trên đất dốc, mương nên chạy theo đường đồng mức hoặc có các bậc chắn để nước không chảy xiết cuốn đất.
Cuối mùa khô, trước khi mưa xuống, là lúc thích hợp để kiểm tra lại mương rãnh, dọn rác lá tắc nghẽn. Một trận mưa đầu mùa lớn mà mương bị lấp có thể làm ngập cả một khoảnh vườn chỉ trong một buổi chiều.
Những sai lầm người mới làm vườn đất đỏ hay mắc
Người mới về vùng Hàng Gòn làm vườn thường mắc những lỗi giống nhau. Biết trước giúp bạn tránh mất vài năm:
- Làm sạch cỏ trơ đất để vườn "trông gọn", rồi mùa khô đất nứt nẻ, mùa mưa đất trôi.
- Chỉ bón phân hoá học, bỏ qua hữu cơ, sau vài năm đất chai và chua, cây yếu dần.
- Trồng cây sợ úng ở chỗ trũng vì "đất đỏ thì thoát nước", rồi cây chết khi mưa dầm.
- Đào giếng, lắp hệ thống tưới sau khi đã trồng cây, đến mùa khô đầu tiên mới biết nguồn nước không đủ.
- Bón phân dồn sát gốc thay vì rải theo vùng rễ dưới mép tán.
- Bắt chước hoàn toàn lịch chăm của một vườn khác mà không xét đất, nguồn nước và tuổi cây của vườn mình.
Phần lớn những sai lầm này có thể sửa được, nhưng mất thời gian. Hỏi kinh nghiệm hàng xóm, nhờ cán bộ khuyến nông địa phương hướng dẫn, và quan sát vườn của mình qua một năm trọn vẹn trước khi quyết định lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có cần bón vôi không?
Đất đỏ có xu hướng chua dần do mưa và phân hoá học, nên nhiều vườn có bón vôi định kỳ để cải tạo. Lượng và thời điểm phụ thuộc độ chua thực tế của đất. Cách chắc nhất là đo độ chua đất trước, rồi hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có chuyên môn.
Vì sao vườn đất đỏ cần phân hữu cơ dù đất đã tốt?
Đất đỏ tốt về cấu trúc nhưng hữu cơ phân huỷ nhanh trong khí hậu nóng ẩm. Không bổ sung thì đất dần chai, giữ ẩm kém, dễ chua. Hữu cơ giúp đất giữ nước, giữ dinh dưỡng và nuôi vi sinh vật có lợi quanh rễ.
Nên tưới cây ăn trái vào giờ nào trong mùa khô?
Sáng sớm hoặc chiều mát là tốt nhất, vì nước ít bị bốc hơi và cây kịp hút trước khi nắng gắt. Tránh tưới giữa trưa. Tưới đêm thường xuyên có thể làm gốc ẩm lâu, tạo điều kiện cho bệnh ở một số loại cây.
Lớp phủ gốc có làm cây dễ bị bệnh không?
Nếu phủ sát thân và đất luôn ẩm ướt, gốc có thể dễ bị bệnh. Nên để lớp phủ cách thân cây một khoảng nhỏ và không phủ quá dày ở vùng trũng. Dùng vật liệu đã khô, sạch, không lấy từ cây đang bị bệnh.
Có nên đào ao trữ nước trong vườn không?
Với vườn thiếu nước mùa khô, ao trữ nước mưa là giải pháp nhiều nhà vườn trong vùng đã dùng. Cần tính diện tích, vị trí, an toàn cho trẻ em và có thể cần thủ tục với chính quyền địa phương. Nên hỏi kinh nghiệm và quy định hiện hành trước khi đào.