Bên cạnh chôm chôm và sầu riêng, vườn ở vùng Long Khánh và phường Hàng Gòn còn trồng măng cụt, bơ, mít, nhãn, xoài và bưởi, chủ yếu theo kiểu xen trong vườn hỗn hợp hoặc trồng thành khoảnh nhỏ. Mỗi loại có tính cách và chỗ đứng riêng: măng cụt cần bóng lúc nhỏ, bơ trồng quanh nhà và bờ vườn, mít chịu nắng và cho trái rải rác quanh năm.
Nhóm cây này ít được nhắc tên khi người ta nói "trái cây Long Khánh", nhưng lại giữ cho vườn có thu nhập đều hơn và cho bữa ăn gia đình có trái quanh năm. Bài này đi qua từng loại: chúng đứng ở đâu trong vườn, cho trái khi nào, nhà vườn lo điều gì, và vì sao nhiều nhà không chịu bỏ chúng dù diện tích nhỏ.
Măng cụt: cây của những vườn kiên nhẫn
Măng cụt là cây chậm lớn nhất trong các loại trái phổ biến ở vùng này. Cây con cần bóng râm, nắng gắt dễ cháy lá và chết, nên người ta thường trồng măng cụt dưới tán chôm chôm, sầu riêng hoặc trồng kèm cây che bóng tạm thời. Phải nhiều năm sau, cây mới vươn lên đủ cao để tự đứng dưới nắng và bắt đầu cho trái.
Chính vì lâu cho trái nên măng cụt thường thấy ở những vườn đã có tuổi, nơi mà chủ vườn trồng từ khi còn trẻ và để lại cho con cháu. Một cây măng cụt đã cho trái ổn định có thể sống và cho trái rất lâu, ít cần thay. Người trong vùng hay nói đùa trồng măng cụt là "trồng cho đời sau", không sai lắm.
Trái măng cụt có vỏ dày màu tím sẫm, đế có những cánh tai xanh, bên trong là các múi trắng chua ngọt. Măng cụt chín vào khoảng giữa năm, gần với mùa chôm chôm. Năm thời tiết bất lợi lúc ra hoa, cây có thể ra rất ít trái, vì vậy sản lượng măng cụt lên xuống mạnh giữa các năm.
Một vấn đề nhà vườn hay gặp là trái bị "sượng" hoặc có múi trong, cứng và đắng, gọi là bệnh sượng múi hoặc múi trong. Hiện tượng này thường liên quan đến nước: mưa lớn đột ngột sau một đợt khô khiến trái hút nước quá nhanh. Người mua khó thấy từ bên ngoài, chỉ có thể giảm rủi ro bằng cách chọn trái có cuống tươi, vỏ không nứt nhựa vàng.
Bơ: cây quanh nhà, bờ vườn và những khoảnh trồng chuyên
Ở vùng Long Khánh, bơ thường mọc quanh nhà, dọc bờ ranh, góc vườn, ít khi chiếm khoảnh lớn như sầu riêng. Nhiều cây là bơ sáp trồng từ hạt, mỗi cây cho trái một hình dáng và độ béo khác nhau. Sau này một số vườn trồng thêm giống bơ ghép như bơ 034 trái dài, để trái đều và cho trái đúng thời điểm.
Cây bơ lớn nhanh, rễ phát triển nông, nên dễ đổ ngã khi gặp gió lớn hoặc khi đất mềm sau mưa. Rễ bơ cũng rất nhạy với úng: đất đọng nước vài ngày là cây có thể vàng lá rồi chết dần. Đó là lý do bơ hợp với những chỗ đất cao ráo của vườn, và nhà vườn thường không trồng bơ ở những góc trũng.
Bơ không chín trên cây theo cách thông thường. Trái đạt độ già thì được hái xuống, sau vài ngày mới mềm ra và ăn được. Hái quá sớm thì bơ có thể không mềm đều, ăn có vị nhạt, xơ. Nhà vườn nhìn màu vỏ, độ bóng, cuống trái và kinh nghiệm theo từng cây để quyết định hái.
Mùa bơ ở vùng này thường bắt đầu vào khoảng giữa năm và kéo dài tới cuối mùa mưa, mỗi giống chín một thời điểm khác nhau. Vì vậy bơ giúp vườn có thu tiếp sau khi chôm chôm, sầu riêng đã hết.
Mít: cây dễ tính cho trái quanh năm
Mít là cây chịu nắng, chịu đất kém hơn nhiều loại cây ăn trái khác, cho trái sớm và rải rác quanh năm. Ở các vườn vùng Long Khánh, phổ biến là mít Thái ruột vàng, mít nghệ, và một số giống mít ruột đỏ hoặc ruột cam du nhập sau. Mít trồng thành khoảnh hoặc trồng ven vườn, ven đường đi.
Vì cho trái liên tục, cây mít là nguồn thu nhỏ nhưng đều cho nhiều gia đình. Mít non dùng nấu ăn, mít chín bán trái hoặc tách múi. Nhà vườn bao trái mít non bằng túi để chống ruồi đục trái và giữ vỏ đẹp; những chiếc túi treo khắp thân cây là cảnh dễ gặp trong vườn mít.
Mít có nhựa dính, trái nặng, mọc cả trên thân và cành lớn. Hái mít cần cẩn thận, nhất là với trái mọc cao. Cũng như sầu riêng, mít chín được nhận biết qua mùi, độ nở của gai và tiếng gõ; trái hái non sẽ không chín thơm.
Ở vùng Long Khánh, một số vườn trồng mít thành khoảnh riêng trên đất từng trồng cây khác, vì mít cho thu sớm trong khi chờ cây lâu năm. Khi mít đậu trái nhiều, nhà vườn tỉa bớt trái nhỏ, trái méo để cây tập trung nuôi những trái đẹp. Trái mít to, cân đối, gai đều thường là kết quả của việc tỉa này chứ không chỉ nhờ giống.
Nhãn, xoài, bưởi: những cây ít mà vẫn có mặt
Nhãn có ở nhiều vườn hỗn hợp, thường là các giống nhãn quen thuộc của Nam Bộ. Nhãn cần một giai đoạn khô để ra hoa, nhiều nơi xử lý cho ra hoa vào thời điểm mong muốn. Ở vùng đất đỏ phía nam Long Khánh, nhãn ít khi là cây chính nhưng vẫn được giữ vì trái dễ bán lẻ.
Xoài xuất hiện quanh nhà và trong vườn hỗn hợp, đủ các giống từ xoài cát đến xoài trồng lâu năm không rõ tên. Xoài ra hoa vào mùa khô và rất sợ mưa lúc trổ hoa; năm có mưa trái mùa đầu năm, cây xoài trong vùng thường đậu trái kém.
Bưởi cần nhiều nước hơn các cây kể trên, nên chỉ thấy ở những vườn chủ động tưới, gần ao hồ hoặc có giếng tốt. Bưởi da xanh là giống được trồng nhiều ở Nam Bộ nói chung. Bưởi giữ trái được lâu sau khi hái, thuận lợi cho bán lẻ và làm quà.
Những cây khác như đu đủ, chuối, ổi, mãng cầu thường được trồng tạm thời khi vườn còn non hoặc trồng quanh nhà để ăn. Chúng không phải "trái cây Long Khánh" theo nghĩa mà khách tìm, nhưng là phần quen thuộc của mọi khu vườn.
So sánh nhanh các cây ăn trái phụ trong vườn
Bảng sau tóm tắt chỗ đứng và tính cách của từng loại theo kinh nghiệm chung của nhà vườn miền Đông, để bạn hình dung một khu vườn hỗn hợp vận hành ra sao:
| Cây | Chỗ hay trồng trong vườn | Nhịp cho trái | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Măng cụt | Dưới tán cây lớn khi còn nhỏ | Một mùa giữa năm, lâu mới cho trái | Cây con sợ nắng, trái dễ sượng múi |
| Bơ | Quanh nhà, bờ ranh, chỗ cao ráo | Giữa đến cuối năm, theo giống | Rễ sợ úng, cây dễ đổ |
| Mít | Khoảnh riêng, ven đường vườn | Rải rác quanh năm | Ruồi đục trái, nhựa dính |
| Nhãn | Xen trong vườn hỗn hợp | Tuỳ cách xử lý ra hoa | Ra hoa không đều nếu thời tiết thất thường |
| Xoài | Quanh nhà, xen vườn | Sau mùa khô | Mưa lúc trổ hoa làm rụng hoa |
| Bưởi | Gần nguồn nước | Kéo dài, giữ trái lâu | Cần nước đều |
Nhìn tổng thể, vườn hỗn hợp chia rủi ro: năm này cây này kém thì cây kia bù. Đổi lại, vườn hỗn hợp cần nhiều kiến thức hơn vì mỗi cây một nhịp, khó bón và tưới chung một kiểu.
Vì sao nhiều nhà vẫn giữ vườn hỗn hợp
Khi một loại trái được giá, xu hướng chung là trồng thật nhiều loại đó. Nhưng ở nhiều gia đình vùng Hàng Gòn, vườn hỗn hợp vẫn được giữ vì vài lý do thực tế. Thứ nhất, thu nhập rải đều: thay vì có tiền một lần trong năm, vườn có trái bán mỗi mùa một ít. Thứ hai, chia rủi ro thời tiết và giá cả: hiếm khi tất cả các loại cây cùng mất mùa hoặc cùng rớt giá.
Thứ ba là công lao động. Vườn chuyên canh một cây có những đợt việc dồn dập cần thuê nhiều người cùng lúc. Vườn hỗn hợp có việc rải rác, một gia đình nhỏ xoay xở được. Thứ tư là bữa ăn: gia đình làm vườn luôn có trái ăn, có rau quả để biếu người thân, một phần không đo được bằng tiền.
Vườn hỗn hợp cũng có mặt khó: cây đông, tán chồng lên nhau, sâu bệnh từ cây này lan sang cây khác, và việc phun xịt phải tính đến tất cả các loại cây đang có trái. Một nhà vườn giỏi vườn hỗn hợp phải nắm được nhịp của từng cây, chứ không chỉ một.
Muốn trồng vài cây ăn trái quanh nhà ở Hàng Gòn: bắt đầu thế nào
Nhiều người mới về sống ở vùng Long Khánh muốn trồng vài cây ăn trái trong khoảnh đất quanh nhà. Không cần làm như một nhà vườn chuyên nghiệp, nhưng vài bước dưới đây giúp cây sống khoẻ và không gây phiền cho hàng xóm:
- Quan sát đất trong một mùa mưa: chỗ nào đọng nước lâu thì tránh trồng bơ, sầu riêng; chỗ cao ráo hợp với hầu hết các loại.
- Chọn cây giống ghép từ nơi có uy tín, hỏi rõ tên giống. Cây ghép cho trái sớm hơn và giữ đúng đặc tính so với cây trồng từ hạt.
- Tính trước độ rộng tán khi cây trưởng thành. Chôm chôm, xoài, mít đều có tán lớn; trồng sát tường nhà hay sát ranh đất nhà bên dễ phát sinh chuyện cành lá, rễ, trái rụng sang đất người khác.
- Đào hố rộng, trộn đất mặt với phân hữu cơ hoai mục, vun gốc hơi cao hơn mặt đất xung quanh để thoát nước.
- Tưới đều trong mùa khô những năm đầu. Phủ gốc bằng lá khô hoặc rơm để giữ ẩm.
- Nếu muốn trồng măng cụt, chuẩn bị bóng che cho cây con trong vài năm đầu.
- Hỏi hàng xóm làm vườn lâu năm về loại sâu bệnh hay gặp trong khu vực. Kinh nghiệm tại chỗ đáng giá hơn mọi tài liệu chung.
Trồng vài cây quanh nhà là cách hay để hiểu nghề vườn ở vùng này từ bên trong. Sau một hai mùa, bạn sẽ hiểu vì sao nhà vườn lo lắng mỗi khi mưa trái mùa đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Măng cụt Long Khánh có mùa vào tháng nào?
Măng cụt ở vùng này thường chín vào khoảng giữa năm, gần với mùa chôm chôm. Sản lượng thay đổi nhiều giữa các năm tuỳ thời tiết lúc ra hoa. Bạn nên hỏi người bán hoặc nhà vườn quen về tình hình năm đó trước khi tìm mua.
Vì sao măng cụt trồng lâu mới có trái?
Măng cụt là cây sinh trưởng chậm, cây con phát triển rất từ từ và cần nhiều năm mới đủ sức cho trái. Đó là đặc tính tự nhiên của loài. Bù lại, cây đã cho trái ổn định thì sống lâu và ít phải thay.
Bơ ở vùng Long Khánh là bơ gì?
Phổ biến là bơ sáp trồng từ hạt, mỗi cây một kiểu trái, cùng với một số giống bơ ghép như bơ 034 trái dài. Bơ trồng từ hạt có trái không đồng đều về hình dáng và độ béo, bơ ghép giữ đặc tính giống ổn định hơn.
Trái bơ hái xuống bao lâu thì ăn được?
Bơ hái đủ già thường cần vài ngày để mềm ra ở nhiệt độ phòng. Khi bóp nhẹ thấy trái mềm đều là ăn được. Bơ hái non có thể không bao giờ mềm đều và có vị nhạt, vì vậy nên mua ở nơi biết rõ thời điểm hái.
Mít Thái và mít nghệ khác nhau thế nào?
Mít Thái thường trái to, múi dày, ruột vàng, ráo và giòn; mít nghệ có múi màu vàng đậm như nghệ, thơm, ngọt. Tên gọi dân gian có thể khác nhau giữa các vùng, nên khi mua bạn có thể nhờ người bán tách thử vài múi.