Vườn sầu riêng ở vùng Long Khánh, trong đó có phường Hàng Gòn, trồng nhiều nhất là hai giống Ri6 và Monthong (thường gọi là sầu riêng Thái), bên cạnh sầu riêng hạt lép và những cây trồng từ hạt lâu năm. Sầu riêng ngon hay dở phụ thuộc lớn vào việc trái có được nuôi đủ ngày trên cây hay không: trái cắt non sẽ sượng hoặc nhạt dù giống tốt đến đâu.
Những năm gần đây sầu riêng lan nhanh trong vùng, cả trồng mới lẫn trồng xen vào vườn chôm chôm, cà phê, cao su cũ. Cùng với đó là nhiều câu hỏi của người mua: giống nào ra sao, vì sao có trái cơm vàng ráo có trái cơm nhão nhạt, làm sao biết trái đã đủ già. Bài này trả lời các câu hỏi ấy từ góc nhìn của vườn, để bạn hiểu điều gì xảy ra trước khi trái đến tay mình.
Các giống sầu riêng thường gặp ở vườn Long Khánh
Đặc điểm dưới đây là mô tả chung mà nhà vườn và người mua trong vùng hay nói đến. Cùng một giống, trái từ vườn chăm kỹ và vườn chăm qua loa có thể khác nhau rõ rệt:
| Giống | Hình dáng trái | Cơm | Ghi chú của nhà vườn |
|---|---|---|---|
| Ri6 | Thuôn dài vừa, gai nhọn dày | Vàng đậm, ráo, béo, thơm mạnh | Giống quen thuộc ở Nam Bộ, cây cho trái tương đối sớm |
| Monthong (sầu riêng Thái) | To, dài, nhiều múi, gai to | Vàng nhạt, dày, ít mùi hơn Ri6, ngọt béo | Hợp người mới ăn sầu riêng, chở đi xa được nhiều |
| Hạt lép | Tròn vừa | Vàng, hạt nhỏ lép | Được ưa vì nhiều cơm, số lượng ít hơn hai giống trên |
| Cây trồng hạt lâu năm | Không đồng đều | Mỗi cây một vị | Nhiều vườn cũ còn giữ, có cây được nhớ tên theo chủ vườn |
Ngoài ra có vườn trồng thử những giống nhập khác. Số lượng nhỏ, chất lượng phụ thuộc nhiều vào việc giống có hợp với đất và thời tiết vùng này không, nên bạn nên hỏi kỹ người bán khi gặp tên giống lạ.
Vì sao sầu riêng phải đủ ngày tuổi mới cắt
Sầu riêng là loại trái mà độ chín bên trong không lộ rõ ra vỏ. Từ khi hoa nở đến khi trái đủ già mất khoảng ba đến bốn tháng tuỳ giống, trong khoảng đó cơm sầu riêng tích dần tinh bột rồi chuyển hoá thành đường và chất béo. Trái cắt trước khi quá trình này hoàn tất sẽ không bao giờ chín đúng nghĩa: để vài ngày vỏ vẫn có thể nứt, nhưng cơm sượng, nhạt hoặc nhão nước.
Vì vậy nhà vườn làm sầu riêng thường đánh dấu từng đợt hoa, ghi ngày hoa nở hoặc ngày đậu trái trên cây hoặc trong sổ, rồi tính ngày cắt. Một cây có thể mang trái của hai ba đợt hoa khác nhau, nên người cắt phải biết trái nào thuộc đợt nào. Người thợ cắt lâu năm còn nhìn gai, nhìn cuống, gõ nghe tiếng để chắc thêm.
Sầu riêng chín cây là trái tự rụng khi đã già hẳn. Để hứng trái, nhiều vườn buộc dây từ cuống trái lên cành, trái rụng sẽ treo lơ lửng không rơi xuống đất. Trái chín cây thường thơm và đều cơm, nhưng phải ăn sớm vì để lâu cơm mau nhão. Trái cắt đủ ngày để thêm vài ngày cho chín là cách phổ biến khi bán đi xa.
Trái sượng, trái nhão, trái chín ép: nguyên nhân thường gặp
Trái sượng là trái có múi hoặc một phần múi cứng, không chín mềm. Nguyên nhân có thể do cắt non, do thời tiết mưa nhiều lúc trái sắp già, do cây thiếu dinh dưỡng hoặc mang quá nhiều trái. Trái sượng không gây hại khi ăn nhưng vị kém và cảm giác như ăn khoai sống.
Trái nhão nước thường gặp khi mưa dầm kéo dài lúc trái chín, cây hút nhiều nước. Cơm mềm, ướt, bớt béo. Đây là lý do nhiều người thích sầu riêng chín vào những đợt nắng ráo giữa mùa.
Trái chín ép là trái cắt non rồi được làm cho chín nhanh bằng cách nào đó để kịp bán. Vỏ có thể chuyển màu, cuống có thể khô, nhưng cơm bên trong không chín đều, thiếu mùi thơm đặc trưng. Cách phòng đơn giản nhất là mua ở người bán quen, hỏi trái cắt ngày nào và nếu được thì nhờ tách thử.
Trái nứt sớm, cơm hư một phần có khi do sâu đục trái hoặc bệnh trên vỏ. Những trái này nên bỏ phần hư, phần còn lại ăn được nếu không có mùi lạ. Nhà vườn thường loại những trái này khi lựa.
Những dấu hiệu người mua có thể tự kiểm khi chọn sầu riêng
Không ai nhìn ngoài vỏ mà biết chắc trái ngon, kể cả người trong nghề. Nhưng vài dấu hiệu sau giúp bạn loại bớt trái non và tăng khả năng chọn trúng:
- Nhìn gai: trái già thường có gai nở, khoảng cách giữa các gai rộng hơn, đầu gai bớt nhọn. Trái non gai sát nhau, nhọn và cứng.
- Bóp nhẹ hai gai cạnh nhau: trái già gai có độ đàn hồi, khép vào được; trái non gai cứng như đinh.
- Nhìn cuống: cuống còn tươi, chắc, không khô đen hay mốc là trái mới cắt. Cuống teo khô bất thường có thể là trái để lâu.
- Ngửi phần đáy trái: trái đã chín có mùi thơm tự nhiên; trái hoàn toàn không mùi có thể chưa chín, mùi chua gắt có thể là trái để quá lâu.
- Gõ nhẹ bằng cán dao hoặc que: tiếng bộp, rỗng nhẹ thường là trái đã chín có múi tách vỏ; tiếng đặc, chắc thường là trái còn non. Dấu hiệu này cần quen tay mới phân biệt.
- Hỏi người bán: trái của vườn nào, cắt ngày nào, đã để mấy ngày. Người bán đứng đắn sẽ trả lời rõ và thường cho tách thử trước khi mua nguyên trái.
Với trái mua nguyên quả để đi xa, nên chọn trái vừa già tới, chưa nứt, để chín dần ở nhà trong vài ngày. Với trái ăn ngay, chọn trái đã nứt nhẹ ở đáy và có mùi thơm.
Sầu riêng trong vườn hỗn hợp ở Hàng Gòn
Ở phía nam Long Khánh, ít vườn sầu riêng là vườn chuyên canh rộng mênh mông như ở một số vùng khác. Phổ biến hơn là khoảnh sầu riêng nằm cạnh vườn chôm chôm, hoặc cây sầu riêng được trồng xen giữa hàng cây cũ để khi cây cũ già đi thì sầu riêng thay chỗ. Cách trồng xen này tận dụng bóng mát cho cây sầu riêng non, nhưng cũng làm vườn đông cây, khó chăm và dễ ẩm bí nếu không tỉa tán.
Cây sầu riêng nhạy cảm hơn chôm chôm nhiều. Rễ sầu riêng chịu úng kém, gặp đất đọng nước dễ thối rễ, thân dễ bị bệnh xì mủ. Mùa khô cây cần nước đều, mùa mưa cần rãnh thoát nhanh. Vì vậy nhà vườn làm sầu riêng thường lên líp hoặc vun mô cao cho gốc, đào mương thoát nước quanh vườn, và để ý từng vết nứt trên thân.
Cây sầu riêng cho trái nặng, cành dễ gãy khi mang nhiều trái hoặc khi có gió lớn. Bạn sẽ thấy nhiều cây được chống cọc, buộc dây cành vào thân chính, mỗi trái treo bằng một sợi dây riêng. Những sợi dây chằng chịt dưới tán là dấu hiệu dễ nhận ra một vườn sầu riêng đang mùa.
Thụ phấn và ra hoa: phần việc về đêm của vườn sầu riêng
Hoa sầu riêng nở vào chiều tối và đêm, mỗi chùm hoa chỉ có một khoảng thời gian ngắn để thụ phấn. Trong tự nhiên, dơi và côn trùng ăn đêm giúp mang phấn từ hoa này sang hoa khác. Ở vườn trồng, nhiều nhà vườn chủ động thụ phấn bổ sung: đi đèn trong vườn vào ban đêm, dùng chổi lông hoặc dụng cụ tự chế để rắc phấn lên các chùm hoa.
Việc này tốn công nhưng giúp trái đậu đều, trái tròn đủ múi hơn. Trái thụ phấn kém thường méo, có múi lép, vì phần múi không được thụ phấn không phát triển cơm. Người mua hay chê trái "méo một bên" mà không biết nguyên nhân nằm ở đêm hoa nở mấy tháng trước.
Sau đậu trái, nhà vườn tỉa bớt trái non, giữ lại số trái vừa sức cây và chọn trái có vị trí treo tốt. Bỏ trái non là quyết định khó với người mới làm, nhưng giữ quá nhiều trái làm cả cây yếu, trái nhỏ, dễ sượng. Kinh nghiệm này chỉ có được qua nhiều vụ, và mỗi vườn có quy tắc riêng.
Vì sao sầu riêng lan nhanh ở vùng Long Khánh
Nhìn lại khoảng mười năm gần đây, sầu riêng là cây thay đổi bộ mặt vườn ở vùng Long Khánh nhiều nhất. Có vài lý do cộng lại. Đầu ra mở rộng: sầu riêng không chỉ bán trong nước mà còn đi xuất khẩu chính ngạch, kéo theo nhiều cơ sở thu mua, đóng gói mọc lên trong vùng. Đất đỏ và khí hậu ở đây hợp với cây. Và những nhà vườn trồng trước đã có kinh nghiệm để người đi sau học theo.
Mặt trái của làn sóng này cũng rõ. Cây giống mua vội có thể không đúng giống hoặc mang bệnh từ vườn ươm. Trồng sầu riêng trên đất trũng, đất cũ của cây khác mà không cải tạo dễ gặp bệnh hại rễ. Vườn trồng xen dày đặc làm ẩm bí, sâu bệnh lan nhanh. Nhiều người mới vào nghề chưa quen với yêu cầu chăm kỹ của cây sầu riêng, nhất là khâu nước và khâu giữ trái.
Một điều nhà vườn lâu năm hay nhắc: sầu riêng là cây đòi hỏi vốn, công và thời gian chờ đợi trước khi có thu, và giá trái lên xuống mạnh. Câu chuyện của vườn bên cạnh trúng mùa chỉ là một mặt; phần chưa kể là những năm mất mùa, những vườn chết cây vì bệnh. Người tìm hiểu nên nghe cả hai phía.
Khi đi mua sầu riêng ở vùng Long Khánh, nên nhớ
Vài nguyên tắc ứng xử và kiểm tra giúp chuyến mua sầu riêng của bạn đỡ thất vọng:
- Sầu riêng là trái cây có mùi mạnh. Hỏi trước nếu bạn định mang lên xe khách hay xe chung, vì nhiều nơi không nhận.
- Chọn người bán cho tách thử. Đừng ngại nếu bạn mua cả trái; người bán đàng hoàng hiểu điều này.
- Trái để lâu trong cốp xe nóng sẽ chín nhanh và có thể hư. Mang theo thùng xốp hoặc để nơi thoáng.
- Không nên ăn sầu riêng quá nhiều một lúc, đặc biệt người có bệnh mạn tính nên hỏi ý kiến bác sĩ về lượng phù hợp.
- Không đánh giá cả vùng qua một trái kém. Chất lượng giữa các vườn và các đợt cắt chênh nhau là chuyện bình thường của nghề trồng sầu riêng.
Phần bảo quản, đóng gói sầu riêng khi đi xa và các món ăn làm từ sầu riêng thuộc mục ẩm thực và đặc sản của trang.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng Ri6 và Monthong loại nào ngon hơn?
Hai giống có vị khác nhau nên tuỳ khẩu vị. Ri6 thường thơm mạnh, cơm vàng đậm, béo; Monthong cơm dày, vàng nhạt, ngọt và ít mùi hơn, hợp người mới tập ăn. Điều quyết định ngon hay không vẫn là trái có đủ ngày tuổi và được chăm tốt hay không.
Sầu riêng chín cây có khác sầu riêng cắt không?
Sầu riêng chín cây là trái tự rụng khi đã già hẳn, thường thơm và đều cơm nhưng phải ăn sớm. Sầu riêng cắt đủ ngày rồi để chín vài ngày cũng có thể rất ngon. Chỉ trái cắt non mới là vấn đề, vì không bao giờ chín đúng.
Vì sao mua sầu riêng về có múi ngon, có múi sượng?
Mỗi múi phát triển phụ thuộc vào việc thụ phấn và nuôi trái. Trái cắt hơi sớm hoặc gặp mưa nhiều khi gần chín dễ bị sượng không đều. Phần múi sượng không gây hại, nhưng nếu toàn trái sượng thì nhiều khả năng trái đã bị cắt non.
Mùa sầu riêng ở Long Khánh là khi nào?
Chính vụ thường khoảng giữa năm, gối với mùa chôm chôm, nhưng sầu riêng lệch nhiều tuỳ giống, tuổi cây và cách xử lý ra hoa. Một số vườn có trái sớm hoặc muộn hơn vài tháng. Hỏi trước vườn bạn định ghé là cách chắc nhất.
Có nên mua sầu riêng đã tách sẵn hộp không?
Sầu riêng tách sẵn tiện nhưng bạn không thấy được trái gốc. Nếu mua, hãy chọn hộp cơm vàng đều, ráo, mùi thơm tự nhiên, không chảy nước, và nên ăn trong ngày. Mua ở người bán tách tại chỗ trước mặt bạn sẽ yên tâm hơn.
Có được vào vườn xem cắt sầu riêng không?
Một số vườn sẵn lòng cho khách xem nếu được hỏi trước và không làm phiền công việc. Cắt sầu riêng là việc nguy hiểm vì trái nặng, gai nhọn, có thể rơi bất ngờ. Nếu được vào, bạn nên đứng xa tán cây đang cắt và làm theo hướng dẫn của chủ vườn.