Vườn ở phường Hàng Gòn và vùng Long Khánh cũ trồng nhiều nhất là chôm chôm và sầu riêng, kế đến là măng cụt, bơ, mít, nhãn, xoài, bưởi, thường trồng xen nhiều loại trong cùng một khu đất. Lý do vùng này nổi tiếng về trái cây nằm ở ba thứ cộng lại: đất đỏ bazan tơi và giữ ẩm, khí hậu hai mùa mưa khô rõ rệt giúp cây phân hoá mầm hoa, và nhiều thế hệ nhà vườn đã quen tay với cây ăn trái lâu năm.
Người ở xa thường gọi chung là "trái cây Long Khánh", dù vườn trải ra cả các phường xã chung quanh. Phường Hàng Gòn hiện nay, gồm xã Hàng Gòn và phường Xuân Tân cũ, nằm ở phía nam khu trung tâm Long Khánh, nơi đất đỏ còn rộng và vườn còn liền khoảnh. Bài này đi qua từng nhóm cây, giải thích vì sao chúng hợp đất, và tả một khu vườn điển hình để bạn hình dung trước khi ghé.
Những loại trái cây chính trong vườn Hàng Gòn
Chôm chôm. Cây quen thuộc nhất của vùng, gắn với tên Long Khánh từ lâu. Vườn trồng nhiều giống, phổ biến là chôm chôm Java trái to gai dài, chôm chôm nhãn trái nhỏ cùi giòn tróc hạt, và chôm chôm Thái cùi dày, tróc. Mùa chôm chôm là lúc cả vùng đỏ rực dọc đường.
Sầu riêng. Những năm gần đây diện tích sầu riêng tăng nhiều, cả trồng mới lẫn trồng xen vào vườn chôm chôm, cà phê, cao su cũ. Các giống hay gặp là Ri6 và Monthong (người trong vùng hay gọi là sầu riêng Thái), bên cạnh sầu riêng hạt lép và các giống cũ trồng từ hạt.
Măng cụt. Cây chậm lớn, ưa bóng lúc nhỏ, nên thường thấy trong những vườn lâu năm, nằm xen dưới tán cây khác. Trái măng cụt của vùng đất đỏ có vỏ dày, múi trắng, vị chua ngọt.
Bơ, mít, nhãn, xoài, bưởi. Đây là nhóm "đi kèm": bơ trồng rải rác quanh nhà và bờ vườn, mít Thái ruột vàng trồng thành khoảnh, nhãn và xoài có ở các vườn hỗn hợp, bưởi trồng ở những chỗ chủ động nước tưới. Mỗi loại cho trái vào một khoảng thời gian khác, giúp vườn có thu rải rác quanh năm.
Cây ngắn ngày xen giữa. Khi vườn còn non, nhiều nhà trồng chuối, đu đủ, khoai, bắp hay rau giữa các hàng để giữ đất và có thu nhập trong mấy năm đầu chờ cây lâu năm cho trái.
Vì sao đất đỏ phía nam Long Khánh hợp cây ăn trái
Phần lớn đất vườn ở đây là đất đỏ hình thành trên đá bazan, loại đất mà người miền Đông quen gọi là đất đỏ bazan. Đất này có tầng dày, kết cấu tơi xốp, rễ cây ăn trái lâu năm đâm sâu được, và giữ ẩm tốt hơn đất xám bạc màu. Khi được bón hữu cơ đều đặn, đất đỏ giữ được độ tơi nhiều năm, điều mà cây như sầu riêng, chôm chôm rất cần vì rễ của chúng ghét úng và ghét đất bí.
Khí hậu cũng góp phần. Vùng Đông Nam Bộ có mùa khô và mùa mưa tách bạch. Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, cây chôm chôm, sầu riêng, măng cụt trải qua một giai đoạn khô hạn tương đối, đó là tín hiệu để cây chuyển từ ra lá sang phân hoá mầm hoa. Nhà vườn tận dụng nhịp này, có khi điều chỉnh thêm bằng cách hãm tưới, để cây ra hoa đồng loạt.
Địa hình đồi thoải cũng là lợi thế: nước mưa thoát nhanh, ít ngập kéo dài như ở vùng trũng. Mặt trái là mùa khô thiếu nước, nên vườn nào có giếng, ao hay hồ chứa thì giữ cây khoẻ hơn hẳn. Sự chênh lệch đó giải thích vì sao hai vườn cạnh nhau có năm được mùa khác nhau.
Một khu vườn điển hình ở Hàng Gòn trông thế nào
Đi vào một con đường đất đỏ rẽ từ trục chính, bạn sẽ thấy cổng vườn nhỏ, căn nhà nằm sát đường, phía sau là các hàng cây chạy dài. Vườn lâu năm thường có tán cây chôm chôm cao giao nhau, dưới gốc mát và ẩm, rải lá khô hoặc cỏ cắt để giữ đất. Vườn trồng mới thì cây còn thấp, hàng thẳng, gốc được vun thành bồn, có đường ống tưới nhỏ giọt hoặc béc phun chạy dọc hàng.
Hầu như vườn nào cũng có một khoảnh sân hay mái che để gom trái, phân loại và chờ xe đến lấy. Mùa thu hoạch, đây là nơi đông người nhất: người hái, người cắt cành, người lựa trái, người buộc bó. Ngoài mùa, khoảnh sân ấy là nơi phơi phân, để dụng cụ, sửa máy bơm.
Ranh giữa các vườn đôi khi chỉ là một hàng cây, một con mương hay hàng rào lưới. Vì vậy người lạ đi bộ trong khu vườn dễ lẫn ranh và đi qua đất nhà khác mà không biết. Đó cũng là lý do bạn nên hỏi chủ nhà trước khi bước vào, kể cả khi thấy cổng mở.
So sánh nhanh các loại cây ăn trái chính
Bảng dưới tóm tắt đặc điểm trồng của từng nhóm cây theo hiểu biết chung của nhà vườn miền Đông, chỉ để hình dung; điều kiện từng vườn có thể khác:
| Cây | Tính cách của cây | Thời gian chờ trái (khái quát) | Điều nhà vườn lo nhất |
|---|---|---|---|
| Chôm chôm | Khoẻ, chịu được đất đỏ, tán rộng | Vài năm sau trồng cây ghép | Ra hoa không đều, rụng trái non |
| Sầu riêng | Rễ nhạy cảm, ghét úng, cần chăm kỹ | Lâu hơn chôm chôm | Bệnh hại rễ và thân, thiếu nước mùa khô |
| Măng cụt | Chậm lớn, ưa bóng khi nhỏ | Lâu nhất trong nhóm | Cây con chết khi nắng gắt |
| Bơ | Lớn nhanh, rễ cạn | Tương đối sớm | Đổ ngã khi gió lớn, rụng trái |
| Mít | Dễ trồng, chịu nắng | Sớm | Ruồi đục trái, trái không đều |
Điểm chung là gần như cây nào cũng cần thoát nước tốt và đủ nước trong mùa khô. Đất đỏ đáp ứng vế thứ nhất, còn vế thứ hai phụ thuộc vào công tưới của từng nhà.
Chuyện vườn đổi cây qua các thời kỳ
Vườn ở vùng Long Khánh không đứng yên. Có thời kỳ người ta chặt cà phê, tiêu để trồng chôm chôm; có thời kỳ lại thay chôm chôm già bằng sầu riêng. Cao su, cây công nghiệp chủ lực của cả vùng, cũng nhường bớt đất cho cây ăn trái ở những khoảnh gần khu dân cư. Mỗi lần đổi cây thường bắt nguồn từ giá cả và sức khoẻ của vườn cũ, cộng với kinh nghiệm hàng xóm đi trước.
Hệ quả là trong cùng một con đường bạn có thể gặp vườn chôm chôm vài chục năm tuổi bên cạnh vườn sầu riêng mới trồng, và một khoảnh cao su đang chờ thanh lý. Sự pha trộn này làm cho cảnh quan Hàng Gòn khác với những vùng chuyên canh một cây.
Đổi cây không phải chuyện nhỏ. Cây ăn trái lâu năm cần nhiều năm mới có thu, trong lúc đó nhà vườn vẫn phải bỏ công, phân, nước. Những ai mới về vùng và có ý định làm vườn nên nghe nhiều nhà kể lại kinh nghiệm, thay vì nhìn vào một mùa trúng giá của người khác.
Điều nên biết nếu bạn mới về Hàng Gòn và muốn tìm hiểu vườn
Vài điều thực tế giúp bạn tìm hiểu vườn trái cây ở đây mà không làm phiền ai và không bị dẫn sai:
- Mùa trái chín rộ thường rơi vào khoảng giữa năm, đầu mùa mưa; ngoài mùa vẫn có trái nghịch vụ nhưng ít và không đều.
- Vườn là nơi sản xuất, không phải khu du lịch. Hỏi chủ nhà trước khi vào, đi theo lối mòn, không tự hái.
- Muốn học trồng, hãy hỏi về cách giữ đất, giữ nước và lịch bón của vườn đó, vì những thứ này khác nhau theo từng khoảnh đất.
- Đừng suy ra mức thu nhập của nghề vườn từ một mùa thuận lợi. Giá trái cây lên xuống mạnh theo mùa và theo đầu ra.
- Hội nông dân, cán bộ khuyến nông của địa phương và các nhà vườn lâu năm là nguồn hỏi đáng tin hơn mạng xã hội.
Những bài khác trong mục này đi sâu vào từng loại trái, lịch mùa, cách chọn trái, cách chăm đất và chuyện bán trái của nhà vườn.
Trái cây trong nhịp sống của người Hàng Gòn
Với nhiều gia đình ở Hàng Gòn, vườn trái cây không chỉ là nguồn thu mà còn là lịch sống. Mùa khô là lúc cả nhà lo nước: kiểm giếng, sửa máy bơm, kéo ống, canh lượt tưới. Cuối mùa khô, khi cây trổ hoa, người ta để ý từng trận mưa, từng đợt nắng. Mùa mưa đến là mùa hái: con cháu đi làm xa thường về phụ một tay, hàng xóm đổi công cho nhau, sân nhà lúc nào cũng có người ngồi lựa trái.
Mùa trái cũng kéo theo cả một chuỗi việc làm cho người không có vườn: hái thuê, chở thuê, bó trái, bán lẻ, sửa xe, bán đồ ăn sáng cho người làm vườn. Nhiều lao động từ nơi khác về vùng Long Khánh theo mùa, rồi đi tiếp sang việc khác khi mùa tàn. Vì vậy lúc trái chín rộ, các con đường vườn đông hơn hẳn ngày thường, từ sáng sớm đã nghe tiếng xe máy chở sọt trái.
Sau mùa, vườn trở lại yên tĩnh. Đây là lúc nhà vườn tỉa cành, bón phân phục hồi cho cây, dọn cỏ, chuẩn bị cho vụ sau. Người ngoài thường chỉ biết đến vườn lúc đầy trái, nhưng phần lớn thời gian trong năm, vườn là nơi làm việc lặng lẽ và đều đặn. Hiểu được nhịp ấy, bạn sẽ thấy vì sao nhà vườn quý từng cây đến vậy, và vì sao họ dè dặt với người lạ vào vườn lúc cây đang nuôi trái.
Những hiểu lầm thường gặp về trái cây Long Khánh
"Trái nào bán ven đường Long Khánh cũng là trái của Long Khánh." Không hẳn. Sạp ven đường phần lớn bán trái của các vườn quanh vùng, nhưng vào lúc thiếu hàng hoặc đầu mùa, người bán có thể nhập thêm từ nơi khác. Điều này không sai, chỉ là bạn nên hỏi rõ nếu nguồn gốc quan trọng với bạn.
"Đất đỏ thì trái nào cũng ngọt." Đất tốt là điều kiện cần, không phải đủ. Giống cây, tuổi cây, lượng nước, cách bón và độ chín khi hái đều quyết định vị. Một vườn đất đỏ bỏ bê vẫn cho trái nhạt, còn một vườn chăm kỹ trên đất kém hơn vẫn có thể cho trái ngon.
"Vườn nào cũng có thể vào hái tự do nếu trả tiền." Vườn là đất riêng của gia đình. Chỉ một số vườn đón khách và có quy định riêng; nhiều vườn khác không nhận khách vì đang chăm cây, đã bán trước cho thương lái hoặc đơn giản không muốn bị làm phiền.
"Trái to là trái ngon." Với chôm chôm, sầu riêng hay bơ, cỡ trái phụ thuộc nhiều vào giống. Trái nhỏ của giống ngon có thể ngọt hơn trái to của giống khác. Hãy hỏi giống và nếm thử thay vì chọn theo kích thước.
Câu hỏi thường gặp
Trái cây Long Khánh nổi tiếng nhất là loại gì?
Nếu phải chọn một loại thì đó là chôm chôm, loại cây gắn với tên vùng từ lâu và trồng rộng khắp các vườn. Sầu riêng là loại tăng mạnh nhất những năm gần đây. Ngoài hai loại này, măng cụt, bơ và mít cũng là những thứ khách ghé thường tìm mua.
Phường Hàng Gòn có phải là nơi duy nhất trồng trái cây Long Khánh không?
Không. Vườn trái cây trải khắp vùng Long Khánh cũ và các xã chung quanh. Phường Hàng Gòn, gồm xã Hàng Gòn và phường Xuân Tân trước đây, là một trong những nơi còn nhiều vườn liền khoảnh trên đất đỏ ở phía nam.
Vì sao trái cây trồng trên đất đỏ được khen ngon?
Đất đỏ bazan tơi, sâu, giữ ẩm và thoát nước tốt, giúp rễ cây lâu năm phát triển khoẻ. Cây khoẻ thì nuôi trái đều. Tuy vậy vị ngon còn phụ thuộc giống, cách bón, độ chín khi hái, nên không phải trái nào trên đất đỏ cũng ngon như nhau.
Vườn ở đây có mở cho khách vào tham quan không?
Một số vườn đón khách vào mùa trái, nhiều vườn khác chỉ là nơi sản xuất của gia đình. Bạn nên hỏi chủ vườn trước, không tự ý vào. Phần gợi ý lịch trình đi vườn nằm ở mục điểm đến và trải nghiệm của trang.
Có thể mua trái cây trực tiếp tại vườn không?
Nhiều nhà vườn bán lẻ cho khách ghé, nhất là vào mùa rộ. Bạn có thể hỏi mua ngay tại vườn hoặc ở các sạp ven đường do nhà vườn trong vùng bày bán. Giá thay đổi theo mùa nên bạn hỏi trực tiếp người bán.