Mủ nước, mủ chén, mủ dây: các loại mủ cao su và hành trình từ vườn đến nhà máy

Mủ cao su thu từ vườn gồm hai nhóm chính: mủ nước (mủ lỏng trút từ chén hứng ngay trong buổi cạo) và mủ tạp (các loại mủ đã đông như mủ chén đông trong chén, mủ dây khô trên miệng cạo, mủ đất rơi xuống đất). Mủ nước có giá trị cao hơn và được chế biến thành các sản phẩm đòi hỏi chất lượng cao; mủ tạp được gom, sơ chế, rồi chế biến thành các loại cao su khối có yêu cầu thấp hơn. Giá mủ được tính dựa trên độ khô, tức hàm lượng cao su thật trong mủ.

Người ngoài nhìn thấy dòng mủ trắng chảy vào chén, nhưng ít ai biết sau đó mủ đi đâu, vì sao có nơi bán theo "độ", vì sao gần các điểm thu mua lại có mùi nặng. Bài này đi theo dòng mủ từ vườn ở Hàng Gòn đến nhà máy, giải thích các khái niệm người trồng cao su hay nói, và những điều người bán mủ nên biết để không bị thiệt.

Các loại mủ thu từ vườn cao su

Mỗi buổi cạo cho ra nhiều loại mủ khác nhau. Bảng dưới gom theo cách gọi phổ biến ở vườn miền Đông:

Một số vườn tiểu điền chọn để mủ đông trong chén thay vì trút mủ nước mỗi ngày, vì đỡ công đi lại và dễ bán ở các điểm thu mua nhỏ. Cách làm này có lợi về công nhưng mủ đông để lâu thường có mùi và giá trị thấp hơn mủ nước.

Mủ nước: vì sao phải giữ cho khỏi đông

Mủ cao su vừa chảy ra là một dạng nhũ tương, các hạt cao su nhỏ lơ lửng trong nước cùng nhiều chất khác. Để yên, dưới tác động của vi sinh vật và môi trường, mủ sẽ đông lại thành khối. Với mủ nước, nhà máy muốn nhận ở dạng lỏng để chế biến thành các sản phẩm chất lượng cao, nên người thu mủ phải giữ cho mủ không đông trên đường từ vườn đến nơi nhận.

Thùng chứa mủ phải sạch, không lẫn nước mưa, lá, đất. Ở nhiều vườn, mủ được thêm chất chống đông theo hướng dẫn của bên nhận mủ. Thời gian từ khi trút mủ đến khi giao càng ngắn càng tốt. Mủ để lâu, nắng nóng, thùng bẩn đều làm mủ đông lợn cợn, bị trừ giá hoặc bị chuyển sang loại thấp hơn.

Với vườn của doanh nghiệp, mủ nước được tập kết ở trạm trong lô rồi chở về nhà máy trong buổi. Với hộ tiểu điền ở Hàng Gòn, mủ nước được chở bằng xe máy đến điểm thu mua gần nhà. Vì vậy những buổi gần trưa, trên các con đường quanh vùng có nhiều xe máy chở can mủ trắng.

Độ khô của mủ: con số quyết định tiền bán

Mủ nước không phải toàn bộ là cao su; phần lớn trong đó là nước. Người mua quan tâm đến lượng cao su thật trong mủ, gọi là độ khô hay hàm lượng cao su khô. Giá mủ nước thường được tính theo độ khô: cùng một ký mủ, mủ có độ khô cao hơn được trả nhiều tiền hơn. Người trồng cao su hay nói "mủ được bao nhiêu độ" chính là nói về con số này.

Độ khô thay đổi theo mùa, theo tình trạng cây, theo giờ cạo, và theo việc mủ có bị pha nước hay không. Đầu mùa cạo hoặc mùa mưa, mủ thường loãng hơn. Cây được kích thích mủ quá mức cũng cho mủ loãng. Người mua đo độ khô bằng dụng cụ và phương pháp riêng; người bán nên hiểu cách đo để kiểm tra khi cần.

Với mủ tạp, cách tính khác: mủ đông được cân, có trừ phần nước, tạp chất theo đánh giá của người mua hoặc theo phương pháp thoả thuận. Đây là chỗ hay phát sinh bất đồng giữa người bán và điểm thu mua. Giữ mủ sạch, không lẫn đất lá, ít nước là cách đơn giản nhất để được tính giá tốt.

Những điều người bán mủ tiểu điền nên biết

Biết cách người mua đo. Hỏi rõ người mua đo độ khô bằng cách nào, cân của ai, trừ bì thùng bao nhiêu. Nếu có thể, tự đo kiểm định kỳ bằng một phương pháp đơn giản để biết con số của người mua có hợp lý không.

Ghi chép từng lần bán. Ngày bán, khối lượng, độ khô được báo, giá, số tiền. Sau vài tháng, bạn sẽ thấy xu hướng của vườn mình và phát hiện nếu có gì bất thường.

Không pha nước, không trộn tạp chất. Pha nước hay trộn đất cát vào mủ có thể làm nặng cân trước mắt, nhưng người mua đo độ khô sẽ phát hiện, và mất uy tín là mất mối. Điểm thu mua nhớ rất rõ ai bán mủ sạch.

Giữ nhiều mối bán. Phụ thuộc một điểm thu mua dễ bị ép giá. Biết giá ở vài nơi giúp bạn có lựa chọn. Tuy vậy quan hệ lâu dài với một nơi đáng tin cũng có giá trị riêng.

Từ điểm thu mua đến nhà máy chế biến

Mủ tiểu điền từ các điểm thu mua nhỏ ở Hàng Gòn và vùng Long Khánh được gom về các đại lý lớn hơn, rồi chuyển đến các cơ sở sơ chế và nhà máy chế biến. Mủ nước có thể được chế biến thành mủ cô đặc dùng làm găng tay, nệm, các sản phẩm nhúng, hoặc thành cao su tờ, cao su khối chất lượng cao. Mủ tạp được rửa, cán, cắt, sấy, ép thành cao su khối các loại.

Cao su khối sau chế biến được đóng thành bành, phân hạng theo tiêu chuẩn, rồi bán cho các nhà máy sản xuất lốp xe, linh kiện, hàng tiêu dùng trong nước hoặc xuất khẩu. Một phần lớn cao su của Việt Nam đi xuất khẩu, nên giá mủ ở vườn chịu ảnh hưởng mạnh của thị trường thế giới, điều mà người trồng ở Hàng Gòn không thể tự quyết định.

Chuỗi trung gian dài có nghĩa là mỗi khâu đều có chi phí và lợi nhuận. Hộ tiểu điền đứng ở đầu chuỗi, thường là bên có ít thông tin nhất. Tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã để bán chung số lượng lớn là một cách một số nơi đã làm để cải thiện vị thế.

Vì sao gần điểm thu mua mủ có mùi

Người đi đường qua vùng cao su đôi khi ngửi thấy mùi nặng, khó chịu gần các điểm thu mua hoặc cơ sở sơ chế mủ. Mùi này chủ yếu đến từ mủ tạp, nhất là mủ chén để lâu ngày: trong quá trình đông và để lâu, các chất hữu cơ trong mủ bị vi sinh vật phân huỷ, sinh ra các hợp chất có mùi. Nước thải từ khâu rửa, sơ chế mủ nếu không xử lý tốt cũng là nguồn mùi.

Mùi mủ là vấn đề môi trường thật, ảnh hưởng đến người dân sống quanh các cơ sở thu mua, sơ chế. Các cơ sở chế biến phải tuân thủ quy định về xử lý nước thải, khí thải. Khi các khu dân cư mở rộng đến gần những nơi này, mâu thuẫn về mùi càng dễ xảy ra.

Người dân bị ảnh hưởng có thể phản ánh với chính quyền phường và cơ quan quản lý môi trường. Phía người trồng, giảm thời gian để mủ chén, giữ mủ sạch cũng góp phần giảm mùi từ gốc. Đây là một trong những chuyện nhỏ cho thấy nông nghiệp và đô thị đang sống cạnh nhau ở Hàng Gòn.

Mủ từ vườn Hàng Gòn có mặt ở đâu trong đời sống

Ít ai cầm một chiếc găng tay y tế hay ngồi trên một tấm nệm mà nghĩ đến người thợ cạo lúc hai giờ sáng ở Hàng Gòn. Nhưng cao su thiên nhiên có mặt trong rất nhiều thứ quen thuộc. Phần lớn sản lượng cao su thế giới đi vào lốp xe, từ lốp xe máy, ô tô đến xe tải, máy bay. Phần còn lại đi vào băng tải, ống dẫn, gioăng, đệm chống rung trong máy móc và công trình.

Từ mủ nước cô đặc, người ta làm các sản phẩm nhúng như găng tay, bóng bay, núm vú bình sữa, cùng nệm, gối cao su. Dây thun, đế giày, keo dán, đồ chơi trẻ em cũng có phần cao su. Mỗi loại sản phẩm đòi hỏi loại mủ và mức chất lượng khác nhau, đó là lý do mủ được phân loại kỹ từ vườn.

Cao su tổng hợp làm từ dầu mỏ có thể thay thế một phần, nhưng ở nhiều ứng dụng cần độ đàn hồi, độ bền xé cao, cao su thiên nhiên vẫn khó thay. Điều đó giải thích vì sao cây cao su, một loài cây từ rừng Amazon, lại có chỗ đứng lâu dài trên đất đỏ miền Đông và trong kinh tế của những gia đình ở Hàng Gòn.

Những hiểu lầm thường gặp về mủ cao su

Vài điều người mới tiếp xúc với nghề cao su hay hiểu sai:

• Mủ cao su không phải nhựa cây theo nghĩa thông thường. Nó nằm trong hệ ống mủ riêng ở lớp vỏ, không phải dòng nhựa nuôi cây.
• Cạo được nhiều mủ không có nghĩa là cây khoẻ. Cây bị vắt kiệt có thể cho nhiều mủ loãng một thời gian rồi khô mặt cạo.
• Mủ trắng hơn không có nghĩa là mủ tốt hơn. Độ khô và độ sạch mới là thước đo.
• Mủ đông không phải mủ hỏng. Mủ chén, mủ dây vẫn là sản phẩm có giá trị, chỉ thuộc nhóm khác với mủ nước.
• Giá mủ không do điểm thu mua trong vùng quyết định. Họ chỉ truyền lại giá của các khâu phía sau, vốn chịu ảnh hưởng thị trường thế giới.

Hiểu đúng những điều này giúp người trồng cao su ở Hàng Gòn nói chuyện với người mua trên cùng một mặt bằng thông tin.

Câu hỏi thường gặp

Mủ nước và mủ tạp khác nhau thế nào?

Mủ nước là mủ lỏng trút từ chén trong buổi cạo, cần giữ không cho đông và có giá trị cao hơn. Mủ tạp là các loại mủ đã đông như mủ chén, mủ dây, mủ đất, được chế biến thành các loại cao su khối có yêu cầu thấp hơn.

Độ khô của mủ cao su là gì?

Đó là tỷ lệ cao su thật trong mủ nước, phần còn lại chủ yếu là nước. Giá mủ nước thường tính theo độ khô. Độ khô thay đổi theo mùa, tình trạng cây và cách thu gom, nên mỗi lần bán có thể khác nhau.

Vì sao mủ đông để lâu có mùi hôi?

Trong quá trình để lâu, các chất hữu cơ trong mủ bị vi sinh vật phân huỷ, sinh ra hợp chất có mùi. Giữ mủ sạch, bán sớm, không để mủ chén quá lâu giúp giảm mùi.

Hộ tiểu điền nên bán mủ nước hay để mủ chén?

Mủ nước thường có giá trị cao hơn nhưng phải trút mỗi buổi cạo và giao nhanh. Để mủ chén đỡ công đi lại nhưng giá thấp hơn và có mùi. Lựa chọn tuỳ khoảng cách đến điểm thu mua, công lao động và giá ở từng thời điểm.

Làm sao biết điểm thu mua đo độ khô có đúng không?

Hỏi rõ phương pháp đo, quan sát khi họ đo, tự đo kiểm định kỳ bằng phương pháp đơn giản, so sánh với vài điểm thu mua khác. Ghi chép đều đặn giúp phát hiện con số bất thường.