Thợ cạo mủ ở Hàng Gòn thường bắt đầu làm từ khoảng nửa đêm đến rạng sáng, vì lúc trời mát, cây căng nước, mủ chảy nhiều và lâu hơn; mỗi nhát cạo chỉ lấy đi một lớp vỏ rất mỏng theo đường xoắn nghiêng trên thân cây, để mủ chảy theo máng xuống chén hứng. Sau vài giờ, thợ quay lại trút mủ vào thùng mang về điểm thu gom. Nghề nhìn đơn giản nhưng cạo đúng kỹ thuật quyết định vườn cây sống khoẻ được bao nhiêu năm.
Cạo mủ là một trong những nghề nông nghiệp có nhịp sinh hoạt khác thường nhất: làm việc trong bóng tối, giữa rừng cây, một mình với ngọn đèn đội đầu. Bài này kể lại một ngày của người thợ cạo, giải thích vì sao từng thao tác phải đúng, công cạo được tính thế nào, và những rủi ro sức khoẻ mà người làm nghề và gia đình nên biết.
Một ngày làm việc của thợ cạo mủ
Nhịp làm việc khác nhau tuỳ vườn, tuỳ mùa, nhưng một ngày điển hình của người cạo mủ ở vùng Long Khánh thường diễn ra như sau:
- Khoảng nửa đêm đến 2–3 giờ sáng: thức dậy, chuẩn bị đèn đội đầu, dao cạo, áo dài tay, ủng. Đi xe máy hoặc đi bộ vào lô được giao.
- Trong vài giờ tiếp theo: đi lần lượt từng cây theo hàng, cạo một đường trên miệng cạo, kiểm máng, đặt lại chén hứng. Người thạo tay cạo được vài trăm cây trong một buổi.
- Khoảng sáng sớm: nghỉ ngơi, ăn sáng ngay trong lô hoặc ở rìa lô, chờ mủ chảy.
- Giữa buổi sáng: quay lại từng cây trút mủ nước từ chén vào thùng, thu mủ dây, mủ chén còn đông lại.
- Gần trưa: chở mủ về điểm thu gom hoặc nhà, cân, ghi sổ. Rửa dụng cụ.
- Buổi chiều: nghỉ bù giấc ngủ đêm, hoặc làm thêm việc khác như chăm vườn nhà, làm thuê.
Nhịp này lặp lại theo chu kỳ cạo của vườn, thường cạo cách ngày hoặc cách vài ngày một lần, nên mỗi thợ có thể nhận nhiều lô cạo luân phiên.
Với gia đình thợ cạo, nhịp này kéo theo cả nếp nhà: bữa cơm tối ăn sớm, con cái học bài trong lúc bố mẹ đã ngủ, buổi trưa nhà yên ắng vì người lớn ngủ bù. Những xóm có nhiều người cạo mủ vì vậy có một nhịp sống riêng mà người mới đến cần thời gian để quen.
Vì sao phải cạo vào ban đêm và rạng sáng
Mủ cao su là một dịch lỏng màu trắng nằm trong hệ ống mủ ở lớp vỏ cây. Khi lớp vỏ bị cắt, áp lực trong ống mủ đẩy mủ chảy ra. Áp lực này cao nhất khi cây chứa nhiều nước và thoát hơi nước ít, tức là vào ban đêm và sáng sớm khi nhiệt độ thấp, độ ẩm cao. Khi mặt trời lên, cây thoát hơi nước mạnh, áp lực giảm, mủ chảy chậm lại và đông sớm ở miệng cạo.
Vì vậy cạo càng sớm, mủ chảy càng lâu và sản lượng càng cao. Đây không phải thói quen mà là đặc điểm sinh lý của cây. Những buổi trời âm u, mát, mủ chảy tốt; những ngày nắng nóng gắt cuối mùa khô, mủ chảy kém hơn hẳn.
Mưa là kẻ phá của người cạo. Mưa xuống khi vừa cạo xong làm mủ trong chén bị pha nước, tràn ra ngoài, mất mủ. Mặt cạo ướt nếu bị cạo tiếp dễ nhiễm bệnh. Người cạo phải nhìn trời mỗi đêm để quyết định có cạo hay không, và nhiều vườn lắp mái che miệng cạo để giảm ảnh hưởng của mưa.
Một nhát cạo đúng trông thế nào
Lớp vỏ cạo đi rất mỏng. Mỗi lần cạo chỉ lấy đi một lát vỏ mỏng dọc theo miệng cạo. Cạo dày quá làm hao vỏ nhanh, rút ngắn tuổi khai thác của cây; cạo mỏng quá thì mủ ra ít.
Không được cạo phạm vào gỗ. Giữa vỏ và gỗ có một lớp mô tái sinh. Nếu dao cắt sâu chạm vào lớp này, vỏ không tái tạo lại được, tạo vết sẹo u lồi trên thân, sau này không cạo được nữa ở chỗ đó. Cạo phạm là lỗi nặng nhất của người cạo.
Miệng cạo đi xoắn nghiêng. Đường cạo chạy nghiêng một góc nhất định quanh thân, thường chỉ nửa vòng hoặc một phần vòng thân, để mủ chảy về một phía xuống máng. Độ nghiêng sai làm mủ tràn ra ngoài, rơi xuống đất.
Cạo đều và giữ hình dạng mặt cạo. Qua nhiều năm, mặt cạo hạ dần từ trên xuống. Thợ giỏi giữ mặt cạo phẳng, đều, không lồi lõm, để những năm sau vẫn cạo tiếp được và vỏ tái sinh tốt.
Mủ ra nhiều hay ít: những điều người cạo để ý
Thời tiết đêm đó. Đêm mát, ẩm, không gió mạnh thì mủ chảy lâu. Những đợt nắng nóng gay gắt cuối mùa khô, đêm cũng oi, mủ chảy ngắn và đông sớm trên miệng cạo. Người cạo lâu năm đoán được sản lượng từ cảm giác không khí lúc bước vào lô.
Tình trạng của cây. Cây khoẻ, tán lá dày, được bón phân đầy đủ cho mủ đều. Cây mới ra lá non sau mùa rụng lá, cây bị bệnh lá, cây đang bị khô mặt cạo cho ít mủ. Cây bị vắt kiệt trong mùa trước cũng yếu ở mùa sau.
Tay nghề. Cạo đúng độ dày, đúng độ sâu, đường cạo liền, không đứt quãng giúp mủ chảy đều theo máng. Cạo nông quá không chạm hết lớp ống mủ, cạo đứt quãng làm mủ chảy tràn ra thân.
Giờ cạo. Cạo sớm thì mủ chảy lâu hơn. Lô cạo cuối buổi, khi trời đã hửng sáng, thường cho ít mủ hơn lô cạo đầu buổi. Thợ giỏi sắp xếp thứ tự lô hợp lý, ưu tiên những lô cho nhiều mủ cạo trước.
Dụng cụ của người cạo mủ
Dụng cụ quan trọng nhất là dao cạo, loại dao lưỡi cong đặc biệt được mài rất sắc. Người cạo thường có vài con dao, mài mỗi ngày. Dao cùn làm vết cạo xơ, tốn sức và dễ cạo phạm. Kỹ năng mài dao là thứ phân biệt người mới vào nghề và người thạo nghề.
Trên cây có máng nhỏ dẫn mủ từ miệng cạo xuống chén hứng, giá đỡ chén buộc quanh thân, có khi có mái che mưa phía trên. Người cạo mang theo thùng để trút mủ, đèn đội đầu đủ sáng, áo dài tay, ủng hoặc giày cao cổ. Ở nhiều vườn, mủ nước được thêm chất chống đông theo hướng dẫn của bên thu mua để giữ ở dạng lỏng cho đến khi vào nhà máy.
Đèn đội đầu là vật bất ly thân. Ánh sáng phải đủ để thấy rõ đường cạo và độ sâu của dao. Đèn tối, pin yếu là nguyên nhân của nhiều nhát cạo phạm và nhiều cú vấp ngã trong lô.
Cạo thuê, khoán và cách tính công
Ở vườn của doanh nghiệp, thợ cạo là công nhân được giao phần cây, hưởng lương theo sản lượng và chất lượng kỹ thuật, có kiểm tra định kỳ về độ dày vỏ cạo, độ sâu, hình dạng mặt cạo. Ở vườn tiểu điền, cách làm linh hoạt hơn: chủ vườn tự cạo, thuê thợ theo ngày, hoặc khoán cho thợ cạo và chia mủ theo tỷ lệ thoả thuận.
Hình thức chia mủ khá phổ biến vì gắn quyền lợi của người cạo với sản lượng: cạo tốt, mủ nhiều, cả hai bên cùng có lợi. Tuy vậy nó cũng tạo động cơ cạo dày, cạo sâu để ép mủ trước mắt, làm hại cây về lâu dài. Chủ vườn có kinh nghiệm thường thoả thuận rõ về kỹ thuật, kiểm tra mặt cạo định kỳ.
Tỷ lệ chia, mức công, cách tính đều do hai bên thoả thuận và thay đổi theo thị trường, theo từng vườn. Thoả thuận bằng giấy, ghi rõ phần cây, thời gian, tỷ lệ chia, trách nhiệm khi cây bị hư hại do cạo sai giúp tránh tranh chấp. Thợ cạo từ nơi khác đến làm cũng cần được chủ vườn hỗ trợ đăng ký tạm trú theo quy định.
Rủi ro sức khoẻ của nghề cạo mủ
Làm việc ban đêm kéo dài nhiều năm làm rối loạn giấc ngủ, người cạo thường ngủ không đủ, mệt mỏi tích tụ. Đi lại trong lô tối dễ vấp ngã, bị thương do dao cạo, bị côn trùng, rắn rết cắn. Thợ cạo đi làm một mình nên khi gặp sự cố khó được giúp đỡ kịp thời.
Mủ cao su và chất chống đông có thể gây kích ứng da, mắt ở một số người. Tư thế cúi, vươn tay lặp đi lặp lại hàng trăm lần mỗi buổi gây đau lưng, vai, cổ tay. Muỗi trong lô cao su ẩm ướt là mối lo về các bệnh do muỗi truyền ở vùng nhiệt đới.
Một số biện pháp tự bảo vệ: luôn mang điện thoại khi vào lô, báo cho người nhà lô mình làm và giờ dự kiến về, đi theo nhóm nếu được, mặc áo dài tay, đi ủng, dùng biện pháp chống muỗi, rửa tay sạch sau khi tiếp xúc mủ, mài dao xong cất vào bao. Khi có dấu hiệu sốt, mệt kéo dài, cần đi khám sớm.
Nghề cạo mủ đang thay đổi
Một vấn đề nhiều vườn trong vùng gặp là thiếu người cạo. Thế hệ trẻ ít muốn theo nghề làm đêm, thu nhập phụ thuộc giá mủ, nên nhiều người chuyển sang làm công nhân khu công nghiệp hay việc khác. Những năm giá mủ thấp, có vườn tiểu điền ngừng cạo vì không thuê nổi người hoặc tiền mủ không đủ trả công.
Để giảm công, nhiều vườn áp dụng chế độ cạo thưa ngày hơn, kết hợp với biện pháp kích thích mủ theo hướng dẫn kỹ thuật, để mỗi lần cạo cho nhiều mủ hơn mà cây không bị vắt kiệt. Việc dùng kích thích mủ phải đúng kỹ thuật; lạm dụng làm cây suy kiệt, khô mặt cạo.
Cũng có những thử nghiệm dụng cụ cạo cải tiến, máy hỗ trợ cạo, nhưng phần lớn vườn ở vùng này vẫn dựa vào tay nghề người thợ với con dao truyền thống. Nghề cạo mủ vẫn là nghề cần kinh nghiệm, sự cẩn thận và sức bền.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thợ cạo mủ phải đi làm lúc nửa đêm?
Vào ban đêm và sáng sớm, nhiệt độ thấp, cây thoát hơi nước ít nên áp lực trong ống mủ cao, mủ chảy nhiều và lâu hơn. Khi nắng lên, mủ chảy chậm và đông sớm ở miệng cạo, sản lượng giảm rõ.
Học cạo mủ có khó không?
Thao tác cơ bản học được trong thời gian ngắn, nhưng cạo đúng độ dày, không cạo phạm, giữ mặt cạo đều cần nhiều tháng luyện tập. Người mới nên học từ thợ giỏi, tập trên cây được chỉ định, và được kiểm tra thường xuyên.
Cạo phạm là gì và có hại thế nào?
Cạo phạm là khi dao cắt quá sâu vào lớp mô tái sinh giữa vỏ và gỗ. Chỗ đó vỏ không mọc lại được, tạo u sẹo, sau này không cạo được nữa. Cạo phạm nhiều làm rút ngắn tuổi khai thác của cây.
Trời mưa thì thợ cạo mủ có đi làm không?
Nếu mưa trước giờ cạo, mặt cạo ướt, thường không cạo để tránh bệnh và mất mủ. Nếu mưa sau khi cạo, mủ có thể bị pha nước, tràn. Nhiều vườn lắp mái che miệng cạo để có thể cạo được trong mùa mưa.
Thợ cạo mủ từ nơi khác đến có cần làm giấy tờ gì không?
Người đến ở và làm việc tại địa phương cần đăng ký tạm trú theo quy định về cư trú, chủ vườn hoặc chủ nhà trọ nên hỗ trợ. Thoả thuận công việc nên ghi rõ bằng giấy. Chi tiết thủ tục nằm ở mục thủ tục và đời sống của trang.