Mộ cự thạch Hàng Gòn đã tồn tại khoảng hai nghìn năm, nhưng đá granit không bất tử: nắng nóng xen mưa lớn, rêu và địa y, rễ cây, nước đọng, đất lún và tác động của con người đều từng bước làm hại di tích. Bảo tồn ở đây không phải "làm mới" mà là làm chậm tối đa sự xuống cấp, giữ nguyên dấu vết gốc, và chỉ can thiệp khi thật cần.
Bài này giải thích các mối đe doạ chính đối với một công trình đá ngoài trời ở vùng nhiệt đới, các nguyên tắc bảo tồn được giới chuyên môn quốc tế thừa nhận, những việc thường được làm ở các di tích tương tự, và phần việc mà người dân, khách tham quan có thể góp. Thông tin về các dự án tu bổ cụ thể tại Hàng Gòn nên tra từ ban quản lý di tích và cơ quan văn hoá.
Các tác nhân tự nhiên làm hại đá
Chênh lệch nhiệt độ. Mặt đá phơi nắng ban ngày nóng lên nhiều, đêm nguội đi; mưa rào đầu mùa làm đá nóng bị làm lạnh đột ngột. Lặp lại hàng nghìn lần, chu kỳ giãn – co ấy tạo vết nứt nhỏ và làm bong lớp vảy mỏng ở bề mặt.
Nước. Nước mưa thấm vào khe nứt, mang theo khoáng chất hoà tan; nước đọng quanh chân đá làm đất mềm, dễ lún. Ở vùng có mùa mưa dài như Đông Nam Bộ, nước là tác nhân thường trực.
Rêu, địa y, vi sinh vật. Chúng bám trên mặt đá ẩm, tiết ra chất làm phân huỷ dần khoáng vật bề mặt và giữ ẩm lâu hơn. Một lớp địa y trông "cổ kính" nhưng về lâu dài là tác nhân phong hoá.
Rễ cây. Cây lớn mọc gần có thể đẩy lệch đá, làm nứt nền. Cây nhỏ mọc trong khe đá còn nguy hiểm hơn vì rễ len vào trong.
Đất lún, sạt. Đất đỏ bazan khi ngấm nước nhiều có thể lún không đều, làm trụ đá nghiêng, đổ. Một số trụ đá ở Hàng Gòn đã ngã – nguyên nhân có thể có phần từ đây.
Tác động của con người: nhỏ nhưng cộng dồn
So với thiên nhiên, tác động của con người thường nhanh và khó đảo ngược. Leo lên đá để chụp ảnh làm mòn bề mặt và có thể làm xê dịch các khối đá; khắc chữ, vẽ lên đá là phá huỷ vĩnh viễn; đốt lửa gần đá tạo sốc nhiệt; rác và nước thải làm thay đổi môi trường đất quanh chân đá.
Một tác động ít ai nghĩ tới là việc chạm tay. Bàn tay người có dầu, mồ hôi, muối; khi hàng nghìn bàn tay cùng sờ vào một chỗ, bề mặt đá ở đó đổi màu, bóng lên và mòn dần – hiện tượng thấy rõ ở nhiều tượng đá, cột đá nổi tiếng trên thế giới.
Ở quy mô lớn hơn là áp lực phát triển: khu dân cư mở rộng, công trình mới mọc lên quanh khu vực bảo vệ, giao thông nặng gần di tích, việc đào đất làm hạ tầng. Mỗi yếu tố riêng lẻ có thể nhỏ, nhưng cộng lại làm thay đổi cảnh quan, chế độ nước và độ ổn định của nền đất.
Trong lịch sử, nhiều di tích cự thạch trên thế giới bị mất không phải vì thiên tai mà vì người ta lấy đá làm vật liệu xây dựng, hoặc đào bới tìm kho báu tưởng tượng. Việc Hàng Gòn còn tồn tại đến nay một phần nhờ được phát hiện và bảo vệ kịp thời.
Nguyên tắc bảo tồn được giới chuyên môn thừa nhận
Can thiệp tối thiểu. Chỉ làm những gì thật cần để giữ di tích, không "làm đẹp", không thay thế phần gốc. Một vết nứt được theo dõi và gia cố nhẹ thay vì thay cả tấm đá.
Có thể đảo ngược. Vật liệu, biện pháp can thiệp nên có thể gỡ bỏ sau này mà không làm hại phần gốc, để thế hệ sau có thể làm tốt hơn khi có kỹ thuật mới.
Phân biệt cũ và mới. Phần bổ sung (nếu buộc phải có) cần phân biệt được với phần gốc khi nhìn kỹ, tránh tạo ra "giả cổ".
Ghi chép đầy đủ. Mọi can thiệp đều được ghi chép, chụp ảnh, lưu hồ sơ. Những nguyên tắc này được nêu trong các văn kiện quốc tế về bảo tồn, tiêu biểu là Hiến chương Venice năm 1964, và được phản ánh trong luật di sản của nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Những việc tưởng tốt nhưng gây hại
Trám vết nứt bằng xi măng. Xi măng cứng hơn, co giãn khác đá, lại chứa muối tan; về lâu dài nó làm nứt thêm phần đá xung quanh và rất khó gỡ bỏ. Ở nhiều di tích trên thế giới, các lớp trám xi măng của những đợt tu bổ cũ nay phải tốn công gỡ ra.
Sơn, quét phủ cho "mới". Lớp phủ bịt kín bề mặt, giữ ẩm bên trong, thay đổi màu sắc gốc và xoá đi dấu vết gia công của người xưa. Một tấm đá được sơn lại là một tấm đá đã mất một phần giá trị.
Rửa bằng vòi áp lực cao, bàn chải sắt. Có thể làm sạch rêu nhanh, nhưng đồng thời bóc đi lớp bề mặt đá đã yếu do phong hoá.
Phục dựng theo tưởng tượng. Dựng lại trụ đá, thêm chi tiết cho "đầy đủ" khi không có căn cứ chắc chắn là tạo ra một công trình khác, che mất bằng chứng thật.
Trồng cây lớn sát di tích để có bóng mát. Bóng mát dễ chịu cho khách, nhưng rễ cây có thể len vào nền, đẩy lệch đá sau vài chục năm.
Các biện pháp thường dùng ở di tích đá ngoài trời
Bảng dưới liệt kê các biện pháp thường gặp ở các di tích đá ngoài trời trên thế giới, kèm mục đích và lưu ý. Việc áp dụng biện pháp nào ở Hàng Gòn do cơ quan chuyên môn quyết định:
| Biện pháp | Mục đích | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khoanh vùng, hàng rào, lối đi | Giữ khách ở khoảng cách an toàn | Hàng rào thấp, không che tầm nhìn |
| Mái che | Giảm mưa, nắng trực tiếp lên đá | Có thể thay đổi vi khí hậu, cảnh quan – cần cân nhắc |
| Thoát nước quanh chân đá | Tránh nước đọng, đất lún | Không đào sâu vào tầng văn hoá |
| Làm sạch sinh vật bám | Giảm rêu, địa y | Chỉ dùng phương pháp nhẹ, đã thử nghiệm |
| Kiểm soát cây xanh | Tránh rễ cây làm hại nền | Giữ bóng mát hợp lý, không trồng cây lớn sát đá |
| Theo dõi định kỳ | Phát hiện sớm vết nứt, nghiêng, lún | Ảnh chụp, đo đạc lặp lại cùng vị trí |
| Số hoá 3D | Lưu trạng thái hiện tại với độ chính xác cao | Là tư liệu, không thay thế bảo vệ thực tế |
Mỗi biện pháp đều có mặt lợi và mặt hại. Ví dụ, mái che giảm mưa nắng nhưng có thể làm thay đổi độ ẩm, tạo môi trường cho sinh vật khác; vì vậy quyết định cần dựa trên khảo sát và theo dõi lâu dài.
Số hoá: giữ di tích trong dữ liệu
Một hướng bảo tồn ngày càng phổ biến trên thế giới là số hoá: quét laser, chụp ảnh đa góc để dựng mô hình ba chiều chính xác đến từng milimét. Mô hình này ghi lại trạng thái di tích ở một thời điểm, cho phép so sánh qua các năm để thấy những thay đổi rất nhỏ mà mắt thường không nhận ra.
Số hoá còn giúp nghiên cứu mà không cần chạm vào đá: nhà nghiên cứu ở xa có thể đo các rãnh ghép, phân tích hình dạng trụ đá trên máy tính. Với giáo dục, mô hình 3D cho phép học sinh "đi vòng quanh" di tích, nhìn từ những góc mà khách tham quan không được đến gần.
Tuy vậy, dữ liệu số không thay thế được di tích thật. Nó là bảo hiểm cho thông tin, là công cụ theo dõi, chứ không phải lý do để lơ là việc bảo vệ ngoài thực địa. Một bản sao số hoàn hảo của một di tích đã mất vẫn là một mất mát.
Phần việc của cộng đồng và khách tham quan
Bảo tồn không chỉ là việc của chuyên gia. Những điều sau, nếu nhiều người cùng làm, có tác dụng lớn hơn bất kỳ dự án tu bổ nào:
- Không leo, ngồi, đứng lên đá; không chạm tay lên bề mặt đá dù chỉ để "cảm nhận".
- Không khắc, viết, vẽ; nhắc nhở nhẹ nhàng khi thấy người khác làm, hoặc báo người trông coi.
- Không đốt lửa, không để vật dễ cháy gần di tích; mang rác về.
- Người dân sống gần: báo cho phường hoặc ban quản lý khi thấy đào bới, xây dựng bất thường, cây đổ, nước ngập quanh di tích.
- Khi làm vườn, đào đất ở khu vực lân cận mà gặp hiện vật lạ: dừng lại, giữ nguyên, báo cơ quan chức năng.
- Giáo viên, phụ huynh: dạy trẻ về giá trị di tích trước khi đưa đi tham quan, để trẻ hiểu vì sao phải đứng ngoài hàng rào.
Ở nhiều di sản trên thế giới, chính cộng đồng địa phương là "người gác cổng" hiệu quả nhất, vì họ có mặt mỗi ngày.
Cân bằng giữa bảo tồn và phát triển phường mới
Từ 7/2025, Hàng Gòn là phường, với định hướng phát triển đô thị. Điều này đặt ra câu hỏi quen thuộc ở mọi di tích nằm giữa vùng đô thị hoá: làm sao để khu dân cư, đường sá, dịch vụ mở rộng mà không lấn vào không gian di tích, không làm thay đổi chế độ nước, không phá vỡ cảnh quan.
Kinh nghiệm ở nhiều nơi cho thấy cách làm hiệu quả là đưa di tích vào quy hoạch ngay từ đầu: khoanh vùng rõ, giữ khoảng xanh quanh khu vực bảo vệ, hạn chế công trình cao và giao thông nặng sát di tích, hướng phát triển dịch vụ ra xa vùng lõi. Một không gian xanh quanh di tích vừa bảo vệ đá, vừa là tài sản cảnh quan của cả phường.
Đây là những quyết định của chính quyền và cơ quan chuyên môn, nhưng ý kiến của cộng đồng qua các kênh góp ý quy hoạch có trọng lượng. Người dân hiểu giá trị di tích sẽ là tiếng nói quan trọng để giữ nó cho các thế hệ sau.
Câu hỏi thường gặp
Đá granit cứng như vậy sao vẫn bị hư?
Granit rất bền nhưng vẫn bị phong hoá bởi chu kỳ nóng lạnh, nước thấm vào khe nứt, rêu và địa y, rễ cây và tác động cơ học. Ở vùng nhiệt đới mưa nhiều, các quá trình này diễn ra liên tục suốt hàng nghìn năm.
Có nên cạo sạch rêu trên đá cho đẹp không?
Không nên tự làm. Cạo, chà mạnh hay dùng hoá chất có thể làm hại bề mặt đá nhiều hơn rêu. Việc làm sạch sinh vật bám, nếu cần, phải do người có chuyên môn thực hiện bằng phương pháp đã thử nghiệm.
Sao không dựng lại các trụ đá đã ngã?
Dựng lại có thể đặt sai vị trí gốc, làm mất thông tin khảo cổ trong lớp đất và gây hư hại thêm cho đá. Theo nguyên tắc can thiệp tối thiểu, các quyết định như vậy cần nghiên cứu kỹ và thường được cân nhắc rất thận trọng.
Số hoá 3D có thay thế được việc bảo vệ di tích không?
Không. Số hoá lưu thông tin và giúp theo dõi thay đổi, nhưng không bảo vệ được đá ngoài thực địa. Nó là công cụ hỗ trợ, không phải giải pháp thay thế.
Người dân có thể báo cho ai khi thấy di tích bị xâm hại?
Bạn có thể báo cho người trông coi tại di tích, uỷ ban phường Hàng Gòn hoặc cơ quan văn hoá tỉnh Đồng Nai. Nên chụp ảnh, ghi thời gian, địa điểm để việc xử lý nhanh hơn.