Cây ăn trái ở vùng Long Khánh thường gặp vài nhóm dịch hại chính: sâu đục trái, côn trùng chích hút (rệp sáp, rầy, bọ trĩ, nhện), bệnh nấm trên hoa và lá, và nặng nhất là bệnh hại rễ và thân trên sầu riêng. Cách làm được khuyến nghị rộng rãi là quản lý tổng hợp: giữ vườn thông thoáng, sạch, theo dõi thường xuyên, dùng biện pháp sinh học và cơ học trước, thuốc bảo vệ thực vật chỉ khi cần và dùng theo nguyên tắc "4 đúng".
Bài này viết cho người mới làm vườn, người sống cạnh vườn và người mua trái muốn hiểu chuyện thuốc men trong vườn. Bài không nêu tên thuốc, hoạt chất hay liều lượng; những thông tin đó phải lấy từ nhãn thuốc được phép lưu hành, cán bộ bảo vệ thực vật và khuyến nông địa phương. Điều bài muốn chia sẻ là cách nghĩ đúng và những nguyên tắc an toàn ai cũng nên biết.
Những nhóm dịch hại hay gặp trên cây ăn trái vùng Long Khánh
Bảng dưới gom theo nhóm để bạn hình dung, không phải danh sách đầy đủ. Mỗi năm, mỗi vườn có thể nổi lên một vài loại:
| Nhóm | Cây hay bị | Dấu hiệu thường thấy |
|---|---|---|
| Sâu đục trái | Chôm chôm, sầu riêng, mít | Lỗ nhỏ trên vỏ, phân sâu đùn ra, trái thối từ trong |
| Rệp sáp, rầy | Sầu riêng, mãng cầu, chôm chôm | Lớp bột trắng, lá non quăn, có kiến bò theo, muội đen |
| Bọ trĩ, nhện | Măng cụt, xoài, sầu riêng | Vỏ trái sần, da lu, lá non biến dạng |
| Ruồi đục trái | Mít, xoài, ổi | Vết chích trên vỏ, trái thối nhũn, có dòi |
| Bệnh nấm trên hoa, lá | Chôm chôm, xoài | Lớp phấn trắng trên chùm hoa, hoa khô rụng, đốm lá |
| Bệnh hại rễ, thân | Sầu riêng, bơ | Vết nứt chảy nhựa trên thân, lá vàng, cành khô, cây suy dần |
Điều đáng chú ý là nhiều dịch hại nặng lên trong những điều kiện có thể kiểm soát được: vườn ẩm bí, tán rậm, đất úng, cây yếu vì thiếu dinh dưỡng hoặc mang quá nhiều trái. Giữ cây khoẻ là tuyến phòng thủ đầu tiên.
Bệnh hại rễ và thân trên sầu riêng: mối lo lớn nhất
Trong các vườn sầu riêng ở miền Đông, bệnh gây chảy nhựa, nứt vỏ thân và thối rễ là nỗi lo thường trực. Bệnh do một nhóm vi sinh vật sống trong đất gây ra, phát triển mạnh khi đất ẩm ướt kéo dài, thoát nước kém. Cây bị bệnh có thể suy dần qua nhiều tháng, lá vàng, cành khô, rồi chết, và mầm bệnh có thể lan sang cây bên cạnh qua nước và đất.
Vì nguyên nhân gắn với đất và nước, cách phòng quan trọng nhất không nằm ở bình phun mà ở cách trồng: chọn chỗ đất cao ráo, lên mô hoặc líp cho gốc, đào mương thoát nước, không để nước đọng quanh gốc, giữ đất giàu hữu cơ để hệ vi sinh có lợi cạnh tranh với mầm bệnh. Cây giống sạch bệnh từ vườn ươm đáng tin cũng là điều kiện đầu tiên.
Khi phát hiện vết bệnh trên thân, nhà vườn thường cạo sạch vết bệnh và xử lý theo hướng dẫn chuyên môn, đồng thời cải thiện thoát nước. Dụng cụ dùng xử lý cây bệnh cần được làm sạch trước khi dùng cho cây khác. Với cây đã chết vì bệnh, nên đưa ra khỏi vườn và xử lý hố trồng trước khi trồng lại.
Mùa nào, dịch hại nào nổi lên
Dịch hại trong vườn đi theo nhịp mùa. Mùa khô nắng nóng là lúc các loài côn trùng nhỏ chích hút như bọ trĩ, nhện, rệp sáp sinh sôi nhanh, tấn công lá non, chùm hoa và trái non. Lá quăn, trái non sần vỏ, chùm hoa khô là những dấu hiệu nhà vườn để ý trong những tháng này.
Mùa mưa ẩm ướt lại là mùa của nấm bệnh: thối trái, đốm lá, bệnh trên thân và rễ, nhất là ở vườn tán rậm, đất thoát nước kém. Trái sắp chín gặp mưa dầm dễ thối từ cuống hoặc từ vết sâu đục. Đây cũng là lúc bệnh hại rễ trên sầu riêng có điều kiện phát triển mạnh nhất.
Giai đoạn chuyển mùa và lúc cây ra hoa là thời điểm nhạy cảm nhất. Một trận mưa trái mùa giữa đợt nắng hạn có thể kích thích nấm bệnh trên chùm hoa; một đợt nóng kéo dài lúc trái non làm bọ trĩ bùng lên. Nắm được nhịp này, nhà vườn chủ động theo dõi đúng chỗ, đúng lúc, thay vì phun phòng tràn lan quanh năm.
Quản lý dịch hại tổng hợp: những biện pháp đi trước thuốc
Vệ sinh vườn. Thu gom trái rụng, trái hư, cành bệnh và đưa ra khỏi vườn. Trái sâu để dưới gốc là nơi sâu đục trái và ruồi đục trái hoàn tất vòng đời rồi quay lại tấn công vụ sau.
Tỉa cành tạo tán thông thoáng. Tán rậm, ánh sáng không lọt xuống, gió không lưu thông là môi trường lý tưởng cho nấm bệnh và côn trùng chích hút. Tỉa cành sau thu hoạch giúp vườn khô ráo hơn trong mùa mưa.
Theo dõi thường xuyên. Đi vườn đều đặn, lật mặt dưới lá, nhìn chùm hoa, trái non. Phát hiện sớm khi dịch hại còn ít giúp xử lý dễ hơn, ít tốn kém hơn và không phải phun tràn lan.
Bao trái. Bao trái mít, xoài, sầu riêng, bưởi bằng túi chuyên dụng giúp ngăn ruồi và sâu đục trái, giữ vỏ trái đẹp, giảm số lần phải phun lên trái.
Bảo vệ thiên địch. Trong vườn có nhiều loài thiên địch như kiến vàng, bọ rùa, ong ký sinh, nhện ăn thịt. Phun thuốc phổ rộng tràn lan giết luôn cả chúng, để rồi dịch hại bùng phát lại mạnh hơn. Hạn chế phun là cách giữ thiên địch.
Bẫy và biện pháp cơ học. Bẫy ruồi đục trái, bẫy dính màu, bắt tay sâu lớn, cắt bỏ chùm hoa bệnh là những biện pháp tốn công nhưng an toàn.
Nguyên tắc "4 đúng" khi buộc phải dùng thuốc
Khi các biện pháp khác không đủ, thuốc bảo vệ thực vật là công cụ cần thiết. Ngành nông nghiệp từ lâu phổ biến nguyên tắc "4 đúng", vẫn là khung cơ bản nhất:
- Đúng thuốc: chỉ dùng thuốc có trong danh mục được phép sử dụng hiện hành, đúng đối tượng dịch hại ghi trên nhãn. Không dùng thuốc không rõ nguồn gốc, thuốc trôi nổi, thuốc đã bị cấm.
- Đúng lúc: phun khi dịch hại ở giai đoạn dễ bị tác động và khi mật độ đã đáng lo, không phun định kỳ theo thói quen. Tránh phun khi cây đang nở hoa rộ để bảo vệ ong và côn trùng thụ phấn.
- Đúng liều lượng, nồng độ: pha theo hướng dẫn trên nhãn. Pha đặc hơn không diệt được nhiều hơn mà làm tăng dư lượng, hại cây, tạo tính kháng thuốc.
- Đúng cách: phun đúng bộ phận bị hại, phun lúc trời mát, không gió lớn, không sắp mưa; dùng đúng dụng cụ; không trộn tuỳ tiện nhiều loại thuốc khi nhãn không cho phép.
Kèm theo "4 đúng" là việc tôn trọng thời gian cách ly ghi trên nhãn: khoảng thời gian từ lần phun cuối đến khi được thu hoạch. Đây là điều quyết định trái đến tay người ăn có an toàn hay không.
An toàn cho người phun thuốc
Người chịu rủi ro trực tiếp nhất từ thuốc bảo vệ thực vật là người pha và phun. Thuốc có thể thấm qua da, qua đường thở, qua mắt. Những triệu chứng như chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, ngứa rát da sau buổi phun là dấu hiệu bị nhiễm, không phải chuyện "quen rồi thì không sao". Phơi nhiễm lặp lại nhiều năm có thể gây hại lâu dài.
Bảo hộ tối thiểu gồm áo dài tay, quần dài, găng tay chống hoá chất, khẩu trang phù hợp, kính che mắt, ủng. Pha thuốc ở nơi thoáng, xa giếng nước, xa chỗ trẻ em chơi. Không ăn uống, hút thuốc trong khi pha và phun. Phun xong tắm rửa sạch, giặt riêng quần áo bảo hộ.
Không giao việc phun thuốc cho trẻ vị thành niên, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, người đang ốm. Nếu có dấu hiệu nhiễm độc, đưa người bị nhiễm ra khỏi khu vực phun, cởi bỏ quần áo dính thuốc, rửa da bằng nước sạch và đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo nhãn hoặc bao bì thuốc để nhân viên y tế biết loại thuốc.
An toàn cho hàng xóm, nguồn nước và môi trường
Vùng Hàng Gòn có nhiều khu vườn nằm sát nhà dân, trường học, đường đi. Thuốc phun bay theo gió có thể sang nhà bên, sang vườn rau, sang ao cá của người khác. Phun lúc lặng gió, quay hướng phun tránh nhà dân, báo trước cho hàng xóm sát vườn là cách cư xử tối thiểu giữa những người cùng xóm.
Bao bì thuốc sau khi dùng không vứt xuống mương, không đốt bừa, không dùng lại để đựng thức ăn, nước uống. Nhiều địa phương có bể chứa hoặc điểm thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật; nếu chưa có, hãy hỏi chính quyền hoặc hội nông dân về cách xử lý. Nước rửa bình phun không đổ trực tiếp vào ao, giếng, mương thoát nước.
Ong là bạn của nhà vườn: không có ong thụ phấn, chôm chôm, nhãn, xoài đậu trái kém. Phun thuốc lúc hoa nở rộ, nhất là những loại thuốc độc với ong, là tự làm hại mùa trái của mình và của hàng xóm có nuôi ong.
Người mua trái có thể làm gì
Người mua không thể tự kiểm tra dư lượng thuốc trên trái. Điều làm được là giảm rủi ro bằng thói quen: rửa trái dưới vòi nước chảy, ngâm rửa với nước sạch, gọt hoặc bóc vỏ trước khi ăn, không cho trẻ cắn trực tiếp lên vỏ. Với những trái ăn cả vỏ như ổi, xoài xanh, càng cần rửa kỹ.
Mua trái ở người bán quen, hỏi trái của vườn nào, chọn trái đúng mùa thay vì trái trông "đẹp bất thường" là những cách gián tiếp. Một số vườn tham gia các chương trình sản xuất theo quy trình an toàn có chứng nhận; thông tin này thường được người bán nói rõ nếu có.
Cũng nên công bằng: phần lớn nhà vườn ở vùng này ăn chính trái của mình và cho con cháu ăn. Họ có lý do để dùng thuốc cẩn thận. Hiểu đúng về thuốc bảo vệ thực vật, không hoảng sợ cũng không chủ quan, là thái độ hợp lý của người mua.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian cách ly của thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Đó là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối cùng đến khi được thu hoạch nông sản, ghi trên nhãn của từng loại thuốc. Tuân thủ thời gian cách ly giúp lượng thuốc còn lại trên trái giảm xuống mức an toàn cho người ăn.
Có cách nào trồng cây ăn trái không cần thuốc không?
Có những vườn sản xuất hữu cơ hoặc hạn chế tối đa thuốc hoá học, dựa vào vệ sinh vườn, bao trái, thiên địch, chế phẩm sinh học. Cách này đòi hỏi nhiều công và kiến thức, năng suất có thể thấp hơn, và vẫn phải chấp nhận rủi ro khi dịch hại bùng phát.
Làm sao biết thuốc mình định mua có được phép dùng không?
Thuốc được phép phải có trong danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng hiện hành, có nhãn tiếng Việt đầy đủ. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông địa phương hoặc mua ở đại lý có giấy phép. Không mua thuốc không nhãn, nhãn nước ngoài không có tiếng Việt.
Sầu riêng bị chảy nhựa trên thân có cứu được không?
Nếu phát hiện sớm và xử lý đúng, nhiều cây có thể phục hồi. Cần cải thiện thoát nước quanh gốc, xử lý vết bệnh theo hướng dẫn của người có chuyên môn và theo dõi chặt. Cây bệnh nặng, rễ đã thối nhiều thì khả năng cứu thấp.
Vì sao không nên phun thuốc khi cây đang nở hoa?
Lúc hoa nở, ong và côn trùng thụ phấn hoạt động nhiều. Phun thuốc lúc này có thể giết chúng, làm cây đậu trái kém. Một số thuốc còn làm hỏng hoa. Nhà vườn thường xử lý dịch hại trước khi hoa nở rộ hoặc sau khi trái đã đậu.
Ở gần vườn hay phun thuốc, gia đình nên làm gì?
Trao đổi với chủ vườn để được báo trước ngày phun, đóng cửa sổ hướng vườn khi đang phun, không phơi đồ, không cho trẻ chơi gần ranh vườn. Che đậy giếng nước, bể chứa. Nếu có triệu chứng khó chịu sau mỗi lần phun, nên đi khám và báo chính quyền địa phương.