Nếp sống miệt vườn đất đỏ ở Hàng Gòn: một ngày, một năm của nhà vườn

Nếp sống miệt vườn ở Hàng Gòn xoay quanh ba nhịp: nhịp ngày theo nắng, nhịp năm theo mùa mưa – mùa khô, và nhịp đời theo mảnh vườn được truyền từ cha sang con. Khác với miệt vườn sông nước miền Tây, nhà vườn ở đây sống trên đất đỏ đồi thấp, tưới bằng giếng khoan và hồ chứa, đi lại bằng xe máy trên đường đất đỏ chứ không bằng xuồng.

Bài này kể lại một ngày, một năm của gia đình làm vườn điển hình ở Hàng Gòn theo những gì người trong vùng thường mô tả, để người mới đến, người tìm hiểu quê hương, hay con cháu đi xa có thể hình dung lại. Phần kỹ thuật trồng cây nằm ở danh mục vườn trái cây và nông nghiệp; ở đây chỉ nói về con người và nếp sống.

Một ngày bắt đầu từ trước khi trời sáng

Nhà vườn Hàng Gòn thường dậy từ bốn, năm giờ sáng. Nhà có cao su thì đi cạo mủ từ khi trời còn tối, vì mủ chảy nhiều khi trời mát. Nhà chỉ làm cây ăn trái thì tranh thủ giờ sáng sớm để tưới, phun, làm cỏ trước khi nắng lên gắt. Mùa trái chín, giờ sáng sớm là giờ hái, vì trái hái lúc mát giữ được lâu và đẹp hơn.

Bữa sáng nhanh và gọn: ổ bánh mì, gói xôi, tô hủ tiếu ở quán đầu đường, hoặc cơm nguội chiên ở nhà. Cà phê là thứ không thể thiếu, uống ở quán võng ven đường hoặc pha phin ở nhà. Khoảng chín, mười giờ, khi nắng đã gắt, việc ngoài vườn tạm dừng; người ta về nhà phân loại trái, sửa đồ nghề, đi chợ hoặc chở hàng cho thương lái.

Buổi trưa là giờ nghỉ thật sự. Võng mắc dưới tán cây, quạt máy chạy, nhà nhà im ắng. Buổi chiều, khi nắng dịu, mọi người lại ra vườn đến tối. Tối là giờ ăn cơm cả nhà, xem tivi, hàng xóm sang chơi. Nhịp này lặp lại gần như quanh năm, chỉ thay đổi cường độ theo mùa.

Mùa mưa, nhịp ngày bị cắt bởi những cơn mưa chiều. Người làm vườn tranh thủ buổi sáng làm hết việc ngoài trời, chiều mưa thì ở nhà sửa đồ, đan lưới, đi đám giỗ. Mùa khô thì ngược lại, ngày dài và nắng gắt, việc tưới tiêu chiếm phần lớn thời gian, có nhà phải thức dậy ban đêm để bật máy bơm khi giá điện và nguồn nước thuận lợi hơn.

Một năm của nhà vườn: mùa nào bận việc gì

Lịch dưới đây là mô tả chung cho vùng đất đỏ Long Khánh, thời điểm thực tế dao động theo thời tiết từng năm và theo giống cây của từng nhà:

Điểm đáng chú ý là chu kỳ tiền bạc của nhà vườn ngược với người làm công ăn lương: có tiền một cục vào mùa trái, phải tính để dành cho cả năm. Đây là nguồn gốc của nhiều thói quen chi tiêu, vay mượn đặc trưng của vùng vườn.

Đổi công, vần công và tình hàng xóm

Trước đây, khi máy móc còn ít, nhà vườn ở Hàng Gòn thường đổi công cho nhau: hôm nay cả xóm sang làm cỏ cho nhà này, mai sang hái trái cho nhà kia. Người được giúp lo cơm nước, không trả tiền, và có trách nhiệm đi giúp lại. Đổi công không chỉ để tiết kiệm chi phí mà còn là cách giữ quan hệ, chia sẻ kinh nghiệm, nghe tin tức xóm.

Ngày nay đổi công đã ít đi, thay bằng thuê nhân công theo ngày hoặc khoán theo việc, nhất là vào mùa thu hoạch. Nhưng tinh thần tương trợ vẫn còn trong những việc không tính bằng tiền: cho mượn máy phun, chỉ nhau cách ghép cây, báo nhau khi có thương lái trả giá tốt, trông nhà giúp khi có người đi vắng.

Hàng xóm ở vùng vườn quan trọng theo một cách khác ở phố. Nhà cách nhau cả trăm mét, nhưng chuyện của một nhà cả xóm biết. Khi có việc lớn như đám tang, đám cưới, xóm vườn huy động người rất nhanh. Ngược lại, người mới đến mà không chào hỏi, không góp mặt việc xóm thì dễ bị xem là người ngoài lâu dài.

Mảnh vườn và chuyện thừa kế

Vườn là tài sản, cũng là ký ức. Với nhiều gia đình, mảnh vườn là thứ cha ông khai phá từ đất rừng, đất cao su cũ, qua bao năm khó khăn mới có. Vì thế chuyện bán vườn không chỉ là chuyện tiền, nhiều người già phản đối dù giá đất lên cao.

Chia vườn cho con. Cách phổ biến là chia đều hoặc chia theo đóng góp, người con ở lại chăm cha mẹ thường được phần đất có nhà. Mỗi lần chia, mảnh vườn nhỏ lại, nhiều nhà đến đời thứ ba chỉ còn vài sào, không đủ sống thuần bằng vườn.

Con đi xa, cha mẹ giữ vườn. Khi con cái lên Biên Hoà, TP.HCM làm việc, cha mẹ già vẫn ở lại giữ vườn, thuê người làm những việc nặng. Cảnh nhà vườn chỉ còn hai ông bà khá phổ biến.

Giấy tờ đất là chuyện lớn. Do đất có nguồn gốc khai hoang, chuyển đổi qua nhiều thời kỳ, giấy tờ của không ít nhà vườn phức tạp. Phần thủ tục, sổ đỏ nằm ở danh mục thủ tục và đời sống của trang; ở đây chỉ lưu ý rằng chuyện đất đai thường là nguyên nhân của bất hoà trong nhà, nên nhiều gia đình làm rõ từ sớm.

Sống chậm nhưng không nhàn

Người ngoài nhìn vào hay nói người Hàng Gòn sống chậm. Đúng là nhịp sống ở đây không vội như ở thành phố: quán cà phê đông vào sáng sớm, trưa vắng, tối ngủ sớm. Nhưng sống chậm không có nghĩa là nhàn. Một nhà vườn vài mẫu đất phải theo dõi sâu bệnh, thời tiết, giá cả, nhân công; một trận mưa trái mùa có thể làm nứt cả vườn trái sắp hái.

Sự chậm nằm ở chỗ khác: người ta không vội quyết định. Trồng cây gì, bán lúc nào, có chặt cao su già để trồng sầu riêng hay không, đều được cân nhắc nhiều mùa, hỏi ý nhiều người. Ai từng vội theo phong trào trồng một loại cây rồi lỗ thì càng thận trọng.

Một nét khác là sự gắn bó với đất. Người làm vườn lâu năm thuộc từng gốc cây, biết cây nào năm nay sai trái, cây nào yếu. Họ ít khi đi xa quá vài ngày, vì vườn không thể bỏ. Khái niệm "đi du lịch dài ngày" với nhiều nhà vườn là chuyện hiếm.

Bù lại, nhà vườn có những niềm vui mà người phố khó có: bữa trưa dưới tán cây với trái vừa hái, tiếng chim sáng sớm, những buổi chiều ngồi quán nước đầu xóm bàn chuyện mùa. Người già trong vùng hay nói sống ở vườn cực thân mà nhẹ đầu, hiểu theo nghĩa ít phải lo những chuyện chen chúc, kẹt xe, ồn ào.

Những thay đổi của nếp sống miệt vườn gần đây

Vài chục năm gần đây, nếp sống nhà vườn ở Hàng Gòn thay đổi khá nhanh. Đường bê tông hoá thay cho đường đất đỏ lầy lội mùa mưa, điện thoại thông minh giúp nhà vườn xem giá, gọi thương lái, học cách chăm cây qua video. Máy phun, máy cắt cỏ, hệ thống tưới nhỏ giọt giảm bớt sức người.

Cùng lúc, đất vườn quanh trung tâm Long Khánh có giá cao, một số nhà bán bớt đất cho người thành phố làm nhà vườn nghỉ dưỡng. Người mới đến mang theo lối sống khác: nhà kiểu biệt thự, tường rào cao, ít giao lưu xóm. Đây là nguồn của không ít chuyện trái ý giữa người cũ và người mới, từ chuyện đường đi chung đến chuyện chó nuôi thả.

Thế hệ trẻ thì chia hai hướng: một phần rời vườn đi làm công ăn lương, một phần quay về làm vườn theo cách mới, bán hàng qua mạng, làm vườn cho khách tham quan. Nếp sống miệt vườn vì vậy không mất đi mà đang tự đổi mới, giữ phần cốt lõi là gắn với đất và mùa.

Người phụ nữ trong nhà vườn

Trong nhiều gia đình làm vườn ở Hàng Gòn, người phụ nữ giữ hai việc then chốt: quản lý tiền và bán hàng. Chồng lo phần nặng như phun thuốc, tỉa cành, vận chuyển; vợ lo phân loại trái, trả giá với thương lái, ghi sổ nợ phân thuốc, tính chuyện để dành cho mùa khô. Người trong vùng hay nói đùa rằng muốn biết vườn nhà ai lời lỗ, hỏi bà chủ chứ đừng hỏi ông chủ.

Mùa trái chín, phụ nữ là lực lượng chính ở khâu sau thu hoạch: lựa trái, cột chùm chôm chôm, xếp sọt, lau trái cho đẹp. Đây là việc đòi hỏi tỉ mỉ và mắt nhìn, quyết định trái được xếp loại mấy và giá bán ra sao. Nhiều phụ nữ còn tự mở sạp trái cây ven đường, bán trực tiếp cho khách qua lại hoặc bán qua mạng cho người quen ở thành phố.

Bên cạnh đó là việc nhà, con cái, giỗ chạp, quan hệ họ hàng xóm giềng. Sức lao động của phụ nữ nhà vườn ít khi được đếm thành tiền, nhưng nếu thiếu họ, nhiều nhà vườn khó trụ qua những mùa giá xuống.

Trẻ con lớn lên giữa vườn

Trẻ em ở vùng vườn Hàng Gòn lớn lên với một tuổi thơ khác hẳn trẻ phố. Các em biết tên từng loại cây, biết mùa nào trái gì chín, biết cách leo cây, bắt dế, câu cá ở ao, hồ chứa nước tưới. Mùa trái chín, nhiều em phụ cha mẹ lượm trái rụng, phụ lựa trái, coi nhà khi cha mẹ ra vườn.

Đi học là chuyện đạp xe hoặc được chở trên những con đường xuyên vườn, mùa mưa trơn trượt, mùa khô bụi đỏ. Trường học ngày nay đã gần hơn và đường tốt hơn trước nhiều, nhưng những em ở sâu trong vườn vẫn đi xa hơn bạn ở mặt đường. Lên cấp ba, đại học, nhiều em phải ra trung tâm Long Khánh hay lên Biên Hoà, TP.HCM, từ đó ít quay về sống hẳn ở vườn.

Có hai điều phụ huynh vùng vườn luôn dặn con: tránh xa ao hồ, giếng sâu khi không có người lớn, và không vào khu vườn vừa phun thuốc. Đây là những mối nguy có thật ở vùng nông thôn, mỗi mùa hè đều được các trường và tổ dân phố nhắc lại.

Câu hỏi thường gặp

Người làm vườn ở Hàng Gòn có giàu không?

Không có câu trả lời chung. Thu nhập nhà vườn phụ thuộc diện tích, loại cây, năm được mùa hay mất mùa, giá cả từng vụ. Có nhà khá giả nhờ vườn lớn và cây đúng mùa, có nhà vất vả vì vườn nhỏ, gặp năm giá xuống. Thu nhập theo mùa khiến nhiều nhà phải tính toán kỹ quanh năm.

Mùa nào đến Hàng Gòn thấy rõ nếp sống miệt vườn nhất?

Mùa trái chín, thường rơi vào đầu và giữa mùa mưa, là lúc vùng vườn nhộn nhịp nhất: người hái trái, xe chở hàng, thương lái ra vào. Nếu muốn thấy nhịp sống chậm, yên tĩnh, có thể đi vào mùa khô, khi vườn đang dưỡng cây và ra hoa.

Người thành phố về Hàng Gòn mua vườn sống có hợp không?

Hợp hay không tuỳ cách bạn sống. Nếu muốn có không gian xanh, chịu được đường xa, mùa mưa lầy và chịu học cách chăm cây, thì vùng vườn là lựa chọn tốt. Nên ở thử một thời gian, hỏi kỹ hàng xóm về nguồn nước, đường đi, và chủ động hoà nhập với xóm.

Đổi công còn phổ biến ở Hàng Gòn không?

Đổi công theo kiểu cả xóm sang làm cho nhau đã giảm nhiều, chủ yếu còn giữa họ hàng, láng giềng thân. Mùa thu hoạch, phần lớn nhà vườn thuê nhân công. Tuy vậy, giúp nhau những việc nhỏ, cho mượn dụng cụ, chia sẻ kinh nghiệm vẫn là nếp quen.

Ở vùng vườn Hàng Gòn có điều gì kiêng kỵ cần biết khi đến chơi?

Không tự ý vào vườn hái trái, kể cả trái rụng dưới đất, khi chưa hỏi chủ. Mùa phun thuốc, chủ vườn thường dặn không vào khu vực vừa phun. Đi xe vào đường nội bộ vườn nên chạy chậm, nhường đường cho xe chở hàng. Hỏi xin trước khi chụp ảnh người đang làm việc.