Thuê người làm theo mùa ở Hàng Gòn, dù là hái chôm chôm, cắt sầu riêng, cạo mủ cao su hay phân loại ở vựa, đều là quan hệ lao động khi có thuê mướn, trả công và quản lý công việc. Hợp đồng dưới một tháng có thể thoả thuận bằng lời nói trong nhiều trường hợp; từ một tháng trở lên cần hợp đồng bằng văn bản, và người lao động có hợp đồng từ một tháng trở lên thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định hiện hành.
Trên thực tế, phần lớn lao động mùa vụ ở vùng vườn được thuê bằng thoả thuận miệng, trả công theo ngày hoặc theo khoán. Bài này không nhằm làm khó người thuê, mà giúp chủ vườn, vựa, cơ sở đóng gói hiểu đường ranh pháp lý, các rủi ro khi có tai nạn, và những thoả thuận tối thiểu nên có để cả hai bên yên tâm qua mùa.
Các kiểu thuê người thường gặp ở vùng vườn và điểm cần chú ý
Mỗi kiểu thuê có tính chất khác nhau. Bảng dưới mô tả theo thực tế phổ biến, kèm các điểm pháp lý nên kiểm:
| Kiểu thuê | Thời gian | Hình thức thường gặp | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Nhóm thợ hái trái theo vụ | Vài ngày đến vài tuần | Thoả thuận với trưởng nhóm, trả theo ngày hoặc khoán | Thuê cả nhóm qua người đại diện có quy định riêng về hình thức hợp đồng |
| Thợ cắt sầu riêng chuyên nghiệp | Theo vụ, theo đợt | Trả theo trái hoặc theo tấn | Rủi ro trái rơi, ngã thang |
| Thợ cạo mủ cao su | Cả mùa cạo, có khi nhiều năm | Khoán theo phần cây, chia sản lượng | Thời gian dài, dễ thành quan hệ lao động thường xuyên |
| Người phân loại, đóng gói ở vựa | Vài tuần đến cả mùa | Trả theo ngày, theo giờ | Làm trong cơ sở, chịu quản lý giờ giấc |
| Người chăm vườn quanh năm | Nhiều tháng, nhiều năm | Trả theo tháng | Thuộc diện hợp đồng bằng văn bản, bảo hiểm |
Bộ luật Lao động có quy định riêng cho việc giao kết hợp đồng với nhóm người lao động làm công việc theo mùa vụ thông qua một người được uỷ quyền: trường hợp này cần hợp đồng bằng văn bản kèm danh sách người lao động. Nếu bạn thuê cả đội thợ qua một trưởng nhóm, nên tìm hiểu kỹ điểm này.
Hợp đồng miệng hay văn bản: ranh giới và lý do nên viết ra
Theo Bộ luật Lao động hiện hành, hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng có thể được giao kết bằng lời nói, trừ một số trường hợp luật yêu cầu văn bản, như thuê nhóm lao động mùa vụ qua người đại diện, thuê người chưa đủ 15 tuổi, hay lao động giúp việc gia đình. Từ một tháng trở lên, hợp đồng phải bằng văn bản hoặc thông điệp dữ liệu điện tử có giá trị như văn bản.
Ngay cả khi luật cho phép thoả thuận miệng, ghi lại vài dòng trên giấy vẫn có ích: tên người làm, số định danh, công việc, cách tính công, thời gian dự kiến, ai lo ăn ở, ai chịu chi phí khi có tai nạn. Ở vùng vườn, tranh chấp mùa trái hay xoay quanh tiền công khi trời mưa không hái được, trái rụng do hái ẩu, hoặc người làm bỏ ngang giữa vụ.
Một tờ thoả thuận đơn giản có chữ ký hai bên không biến chủ vườn thành doanh nghiệp, cũng không tạo thêm nghĩa vụ ngoài luật; nó chỉ làm rõ những gì hai bên đã hứa. Khi có chuyện, đó là chứng cứ quan trọng hơn lời kể của bất kỳ ai.
Trả công khoán, theo ngày hay theo sản lượng: cách tính cho minh bạch
Vùng vườn có nhiều cách trả công. Hái chôm chôm thường tính theo ngày hoặc theo khối lượng; cắt sầu riêng tính theo trái hoặc theo tấn; cạo mủ cao su thường khoán theo phần cây và chia theo sản lượng mủ. Mỗi cách có ưu nhược riêng: trả theo ngày dễ tính nhưng không khuyến khích năng suất; trả theo sản lượng khuyến khích làm nhanh nhưng dễ dẫn đến hái ẩu, cắt non.
Dù chọn cách nào, cần thống nhất từ đầu: đơn vị tính, cách cân hay đếm, trái loại có tính không, ngày mưa nghỉ có công không, trả khi nào. Trả công đúng hẹn, đủ tiền là điều quan trọng nhất để giữ đội thợ tốt cho các mùa sau. Ở vùng Long Khánh, những đội thợ giỏi được nhiều vườn tranh nhau trong mùa cao điểm.
Tiền công phải bảo đảm không thấp hơn mức lương tối thiểu theo quy định khi quy đổi theo thời gian làm việc, với người làm theo hợp đồng lao động. Trả theo sản lượng mà người làm cả ngày chỉ được rất ít vì trái thưa, mưa nhiều, là tình huống dễ gây bất mãn; nên có mức sàn hợp lý.
Bảo hiểm: bắt buộc khi nào, và lựa chọn cho lao động ngắn ngày
Người lao động làm việc theo hợp đồng lao động từ một tháng trở lên thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp theo quy định. Người sử dụng lao động, dù là hộ gia đình hay doanh nghiệp, có trách nhiệm đăng ký và đóng phần của mình. Người chăm vườn quanh năm, thợ cạo mủ làm cả mùa theo hợp đồng thường rơi vào nhóm này.
Với lao động ngắn ngày, dưới một tháng, không thuộc diện bảo hiểm xã hội bắt buộc, nhưng rủi ro tai nạn vẫn còn nguyên. Một số chủ vườn, vựa chọn mua bảo hiểm tai nạn con người theo thời gian ngắn cho đội thợ trong mùa. Chi phí thường nhỏ so với chi phí phải gánh khi có tai nạn nặng không có bảo hiểm.
Khuyến khích người làm thuê giữ thẻ bảo hiểm y tế còn hạn cũng là cách gián tiếp giảm rủi ro cho cả hai bên. Nhiều người làm thuê theo mùa từ tỉnh khác có thẻ bảo hiểm y tế theo hộ gia đình ở quê; kiểm còn hạn trước khi vào mùa.
An toàn lao động: những rủi ro riêng của vườn trái cây và cao su
Làm việc trên cao. Hái chôm chôm, cắt sầu riêng phải leo thang, leo cây. Thang chắc, có người giữ, không leo khi trời mưa trơn hay gió mạnh. Không để người đã mệt hay đã uống rượu leo cây.
Vật rơi. Trái sầu riêng rơi có thể gây chấn thương nặng. Người làm dưới tán cây mùa chín đội mũ cứng; khu vực đang cắt khoanh lại, không cho người khác đi qua.
Dao, kéo, dao cạo mủ. Dụng cụ sắc phải được mài đúng, cất đúng chỗ, người làm có găng tay khi phù hợp. Cạo mủ trong bóng tối sáng sớm cần đèn đủ sáng.
Hoá chất. Người không được tập huấn không pha, không phun thuốc bảo vệ thực vật. Người phun có đồ bảo hộ, có chỗ tắm rửa sau khi phun. Không cho người làm khác vào vườn vừa phun trong thời gian cách ly an toàn.
Nắng nóng. Làm việc dưới nắng gắt mùa khô dễ say nắng, mất nước. Có nước uống đủ, giờ nghỉ trưa trong bóng mát, làm việc nặng vào sáng sớm và chiều muộn.
Lao động chưa thành niên trong mùa trái
Mùa trái trùng với kỳ nghỉ hè, nhiều thiếu niên trong vùng hoặc con của các gia đình làm thuê đi phụ hái trái, phân loại ở vựa. Pháp luật cho phép sử dụng lao động chưa thành niên trong một số công việc, với điều kiện chặt chẽ về loại công việc, thời giờ làm việc, sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và cấm hẳn với các công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm.
Leo cây cao, cắt sầu riêng, tiếp xúc thuốc bảo vệ thực vật, bốc vác nặng, làm việc ban đêm là những việc không nên, và nhiều việc bị cấm giao cho người chưa thành niên. Việc nhẹ như nhặt trái rụng, phân loại trái trong bóng mát, làm trong giờ ngắn có thể phù hợp hơn, nhưng vẫn cần tuân thủ quy định cụ thể.
Với trẻ dưới 15 tuổi, yêu cầu còn chặt hơn, bao gồm hợp đồng bằng văn bản với người đại diện theo pháp luật và giới hạn công việc. Cách đơn giản nhất cho chủ vườn, vựa là không thuê trẻ em làm việc trong mùa cao điểm, khi áp lực công việc và rủi ro tai nạn lớn nhất.
Thoả thuận tối thiểu nên có với đội thợ mùa vụ
Dù hợp đồng bằng lời hay văn bản, những điểm sau nên được thống nhất rõ trước khi bắt đầu mùa:
- Danh sách người làm: họ tên, số định danh, quê quán; ai là trưởng nhóm.
- Công việc cụ thể: hái, cắt, phân loại, bốc xếp; những việc không được giao.
- Cách tính công, thời điểm trả, cách trừ nếu có (trái hư do hái ẩu…).
- Ăn ở: ai lo chỗ ở, bữa ăn, nước uống; khai báo lưu trú, tạm trú.
- Trang bị an toàn: mũ, thang, găng, đồ bảo hộ; ai cung cấp.
- Xử lý khi có tai nạn: đưa đi cấp cứu, chi phí ban đầu, bảo hiểm nếu có.
- Điều kiện chấm dứt sớm của mỗi bên.
Nếu đội thợ do một trưởng nhóm dẫn, nên thống nhất cả cách trưởng nhóm chia tiền cho từng người. Không ít mâu thuẫn mùa trái nổ ra không phải giữa chủ vườn và thợ, mà giữa thợ với trưởng nhóm, rồi kéo cả vườn vào. Trả tiền trực tiếp cho từng người, hoặc có danh sách ký nhận, giúp minh bạch.
Mười phút ngồi thống nhất các điểm này đầu mùa tiết kiệm nhiều ngày căng thẳng giữa mùa, khi mọi người đều mệt và áp lực trái chín đang dồn.
Tìm người cho mùa và giữ đội thợ tốt qua nhiều năm
Mùa chôm chôm, sầu riêng ở vùng Long Khánh chín gần như cùng lúc ở nhiều vườn, nên thợ giỏi khan hiếm đúng lúc cần nhất. Nguồn người phổ biến là đội thợ quen của các năm trước, người trong ấp lúc nông nhàn, người từ các tỉnh lân cận đi theo mùa, và giới thiệu qua vựa. Chủ vườn chờ đến lúc trái chín mới đi tìm thường phải nhận người chưa quen việc.
Liên hệ đội thợ quen trước mùa vài tuần, hẹn lịch cụ thể theo dự kiến chín của vườn, là cách đơn giản nhất. Những đội thợ làm lâu năm ở vùng này đánh giá chủ vườn qua các chuyện rất cụ thể: trả tiền có đúng hẹn không, chỗ nghỉ có tử tế không, có nước uống, bữa trưa không, có la mắng vô cớ không. Tiếng về một chủ vườn khó tính lan trong giới thợ nhanh như tiếng về một vựa cân gian lan trong giới chủ vườn.
Với cơ sở đóng gói, vựa lớn cần nhiều người phân loại, tập huấn ngắn đầu mùa giúp người mới làm đúng ngay từ ngày đầu, giảm hàng bị loại vì phân sai. Ghi lại thông tin những người làm tốt để mời lại mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Thuê người hái trái ba ngày có cần làm hợp đồng giấy không?
Hợp đồng dưới một tháng có thể thoả thuận bằng lời nói trong nhiều trường hợp, trừ các trường hợp luật yêu cầu văn bản. Dù vậy, ghi lại thoả thuận ngắn có chữ ký giúp tránh tranh chấp về tiền công và trách nhiệm khi có tai nạn.
Thợ cạo mủ khoán theo phần cây có phải là người lao động không?
Tuỳ nội dung thoả thuận thực tế. Nếu có việc làm có trả công, tiền lương, có sự quản lý, điều hành, giám sát của bên thuê, thì có thể được xác định là quan hệ lao động dù gọi là khoán. Khi đó các nghĩa vụ về hợp đồng, bảo hiểm có thể phát sinh.
Hộ gia đình thuê người chăm vườn có phải đóng bảo hiểm xã hội không?
Nếu thuê theo hợp đồng lao động từ một tháng trở lên, hộ gia đình với tư cách người sử dụng lao động có trách nhiệm tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người lao động theo quy định. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội để được hướng dẫn thủ tục.
Thợ bị ngã khi hái trái thì chủ vườn chịu trách nhiệm gì?
Trước hết là đưa người bị nạn đi cấp cứu kịp thời. Trách nhiệm chi phí, bồi thường phụ thuộc quan hệ lao động, thoả thuận, lỗi của các bên và bảo hiểm. Với quan hệ lao động, người sử dụng lao động có nghĩa vụ theo quy định về tai nạn lao động.
Có nên giữ căn cước của thợ làm thuê để họ không bỏ đi giữa mùa không?
Không nên và không được giữ giấy tờ tuỳ thân bản chính của người lao động. Chụp lại thông tin để khai báo cư trú là đủ. Muốn giữ đội thợ đến hết mùa, thoả thuận rõ về tiền công, trả đúng hẹn và đối xử tử tế là cách bền vững hơn.
Thuê học sinh nghỉ hè phụ phân loại trái ở vựa có được không?
Có thể trong giới hạn pháp luật cho phép với lao động chưa thành niên: công việc nhẹ, không độc hại, thời giờ làm việc giới hạn, có sự đồng ý của cha mẹ. Không giao các việc nặng, nguy hiểm, tiếp xúc hoá chất hay làm đêm.