Xóm công nhân cao su là một kiểu cộng đồng riêng của vùng đất đỏ Đông Nam Bộ: người sống ở đây có giờ giấc ngược với số đông, làm việc theo tổ đội, ở gần nhau theo dãy nhà và gắn đời mình với những lô cây thẳng tắp. Ở vùng Long Khánh – Hàng Gòn, kiểu xóm này hình thành từ thời đồn điền Pháp, đi qua thời nông trường quốc doanh, và nay đang biến đổi khi cao su thu hẹp nhường chỗ cho cây ăn trái và nhà ở.
Bài này không nói về kỹ thuật cạo mủ hay giá mủ, những chuyện đó thuộc danh mục cao su và nông nghiệp. Ở đây là con người: họ sống ra sao, nhớ gì, truyền lại gì, và xóm cao su đã góp gì vào tính cách của người Hàng Gòn.
Giờ giấc ngược: ngủ sớm, dậy lúc nửa đêm
Nét đặc trưng nhất của đời công nhân cao su là giờ giấc. Mủ cao su chảy tốt khi trời mát, nên ca cạo thường bắt đầu từ khoảng hai, ba giờ sáng và kết thúc khi mặt trời lên. Người cạo mủ đội đèn trên đầu, đi từ cây này sang cây khác trong bóng tối, mỗi người phụ trách một phần lô. Sau đó là trút mủ, gom mủ, chở về điểm thu.
Giờ giấc ấy làm cả gia đình sống theo. Buổi tối ngủ rất sớm, có khi bảy, tám giờ đã tắt đèn. Buổi trưa là lúc người cạo mủ ngủ bù. Trẻ con trong xóm quen với cảnh cha mẹ đi làm lúc nửa đêm, về khi chúng đang chuẩn bị đi học. Bữa cơm chung của gia đình nhiều khi là bữa chiều, sớm hơn hẳn các nhà khác.
Chính vì thức khuya dậy sớm nên xóm cao su có những sinh hoạt rất riêng: quán cà phê, quán cháo mở từ lúc ba, bốn giờ sáng cho người đi làm ghé, chợ sáng họp sớm, tiếng xe máy rời xóm khi cả vùng còn ngủ.
Người ngoài đến ở xen trong xóm cao su đôi khi thấy lạ: tiếng xe nổ máy lúc hai giờ sáng, tiếng gọi nhau đi làm, đèn pin loang loáng trên đường lô. Người trong xóm thì quen đến mức coi đó là đồng hồ báo thức. Ngược lại, tiếng karaoke buổi tối của nhà mới đến lại là chuyện làm phiền người phải ngủ sớm để đi ca, và là nguồn va chạm phổ biến giữa hai lối sống.
Từ nhà lá nối dãy đến nhà riêng có vườn
Thời đồn điền, phu cao su ở trong những dãy nhà dài, mái lá, vách ván, chia thành nhiều gian nhỏ cho từng gia đình. Điều kiện sống chật chội, thiếu nước sạch, bệnh tật nhiều. Hình ảnh này còn trong ký ức nhiều gia đình và trong các tư liệu về đồn điền Đông Nam Bộ.
Sau này, các nông trường xây nhà tập thể cho công nhân, vẫn theo kiểu nhà dãy nhưng kiên cố hơn, có điện, có giếng chung. Đời sống tập thể tạo ra một kiểu quan hệ gần gũi đặc biệt: nhà này nấu gì, nhà kia biết; con nhà này chơi với con nhà kia từ bé tới lớn; khi có chuyện, cả dãy cùng lo.
Dần dần, nhiều gia đình công nhân được giao đất, mua đất, làm nhà riêng, trồng thêm vườn quanh nhà. Nhà dãy cũ có nơi bị phá bỏ, có nơi vẫn còn và được sửa lại. Ngày nay, đi trong vùng, bạn có thể nhận ra dấu vết các khu nhà công nhân qua kiểu nhà nằm thẳng hàng, cách nhau đều, sát mép lô cao su.
Một số gia đình công nhân cũ vẫn ở đúng căn nhà dãy năm xưa, chỉ sửa sang, nối thêm gian bếp, làm thêm mái hiên. Họ giữ lại căn nhà vì quen hàng xóm, vì gần chỗ làm, và vì ký ức của cả một đời người gắn với dãy nhà ấy.
Những nét tính cách người xóm cao su thường được nhắc
Kỷ luật và đúng giờ. Làm việc theo ca, theo tổ, có định mức, người công nhân cao su quen với kỷ luật. Đi làm đúng giờ, làm đủ phần việc là chuyện danh dự trong tổ.
Đoàn kết theo tổ đội. Tổ cạo mủ không chỉ là đơn vị sản xuất mà còn là nhóm bạn, nhóm hỗ trợ nhau. Ai ốm, tổ làm thay; nhà ai có việc, tổ góp tiền, góp công.
Chịu cực, ít than. Công việc nặng, đêm tối, mưa rừng, muỗi, nguy cơ sốt rét thời trước, tất cả rèn cho người cao su sự chịu đựng. Người lớn tuổi kể chuyện cực mà giọng bình thản.
Gắn bó với cây. Nhiều người nói cây cao su "như người nhà": biết cây nào khoẻ, cây nào yếu, cây nào cạo mấy năm. Khi lô cây già bị thanh lý, có người buồn như mất một phần đời.
Nhiều quê hợp lại. Công nhân đến từ khắp nơi nên xóm cao su là nơi pha trộn giọng nói, món ăn, phong tục mạnh nhất, mạnh hơn cả xóm vườn.
Ký ức đồn điền: kể sao cho đúng
Ký ức về thời đồn điền là phần quan trọng trong lịch sử con người vùng đất đỏ. Những câu chuyện về giao kèo khắc nghiệt, cai ác, bệnh tật, những cuộc đấu tranh của phu cao su đã được ghi lại trong sách, hồi ký và tác phẩm văn học. Ở cấp gia đình, nhiều nhà vẫn giữ lại chuyện ông bà kể về những năm đó.
Khi tìm hiểu hoặc kể lại, nên tách hai loại thông tin: điều đã được tài liệu lịch sử ghi nhận rộng rãi, và điều chỉ là câu chuyện gia đình. Câu chuyện gia đình quý giá, nhưng có thể nhầm năm, nhầm tên đồn điền, nhầm địa điểm. Gắn câu chuyện của một nhà với tên một đồn điền cụ thể hay một sự kiện lịch sử cụ thể cần kiểm lại với tài liệu.
Với người trẻ ở Hàng Gòn, ký ức đồn điền thường đến qua ông bà, qua những lô cao su già còn sót lại, qua bài học lịch sử địa phương. Ghi lại lời kể của người cao tuổi khi họ còn minh mẫn là cách giữ ký ức thiết thực nhất mà gia đình nào cũng làm được.
Nghề truyền đời và lựa chọn của thế hệ mới
Ở nhiều xóm, nghề cạo mủ được truyền qua ba, bốn đời. Cha mẹ dẫn con theo vào lô từ nhỏ, con lớn lên học cạo, rồi vào làm cho nông trường hoặc cạo cho các vườn cao su tiểu điền. Kỹ năng cạo đều tay, không phạm vào thân cây, đòi hỏi nhiều năm luyện, và được coi trọng trong xóm.
Thế hệ hiện nay đã khác. Con em công nhân cao su đi học cao hơn, nhiều người vào làm ở khu công nghiệp, đi làm văn phòng, buôn bán. Công việc cạo mủ vất vả, giờ giấc đảo lộn, thu nhập phụ thuộc giá mủ, nên ít người trẻ chọn theo. Một số lô cao su già được thanh lý để trồng cây ăn trái hoặc chuyển đổi sang mục đích khác.
Điều này đặt ra câu hỏi về việc giữ ký ức nghề. Một số nơi trong vùng Đông Nam Bộ đã có hoạt động trưng bày dụng cụ cạo mủ, kể chuyện nghề cho học sinh. Ở cấp gia đình, giữ lại con dao cạo, cái đèn đội đầu, cái chén hứng mủ của ông bà cũng là cách giữ.
Xóm cao su trong phường Hàng Gòn hôm nay
Với việc xã Hàng Gòn và phường Xuân Tân nhập lại thành phường Hàng Gòn, các xóm có nguồn gốc công nhân cao su trở thành một phần của khu dân cư đô thị. Đường được mở rộng, nhà kiên cố hơn, dịch vụ đầy đủ hơn. Nhưng trong cách sinh hoạt, người ta vẫn nhận ra dấu vết: quán cà phê mở sớm, nếp ngủ sớm của người lớn tuổi, những bữa nhậu cuối tuần của tổ đội cũ.
Một thay đổi lớn là xóm cao su không còn khép kín theo nông trường. Người mới mua đất làm nhà xen vào, công nhân cũ chuyển nghề, con cháu đi xa. Tính cộng đồng vẫn còn nhưng mềm hơn, dựa vào quan hệ láng giềng và họ hàng hơn là quan hệ tổ đội.
Nếu bạn đến Hàng Gòn và muốn hiểu xóm cao su, hãy ra quán cà phê đầu xóm lúc sáng sớm. Ở đó, những người vừa từ lô về ngồi uống cà phê, kể chuyện mủ nhiều mủ ít, chuyện con cái, chuyện giá cả. Đó là không gian văn hoá thật nhất của một xóm cao su.
Phụ nữ trong nghề cạo mủ
Nghề cạo mủ không phải nghề của riêng đàn ông. Ở nhiều tổ cạo, phụ nữ chiếm tỷ lệ đáng kể, làm cùng ca, cùng định mức. Đôi tay khéo, tính cẩn thận giúp nhiều chị cạo đều, ít phạm cây, được tổ đánh giá cao. Có những gia đình cả vợ chồng cùng đi cạo, chia nhau phần lô, xong việc cùng về.
Khó khăn của phụ nữ trong nghề này nhiều hơn: đi làm lúc nửa đêm khi con còn nhỏ, phải gửi con cho ông bà hoặc hàng xóm; vừa tan ca đã về lo bữa sáng, đưa con đi học; buổi trưa ngủ bù thì lại lo cơm chiều. Nhiều người kể lại những năm con nhỏ là những năm ngủ ít nhất đời mình.
Chính vì vậy, mạng lưới hỗ trợ giữa phụ nữ trong xóm cao su rất chặt. Trông con giùm, nấu cơm giùm, đổi ca khi có việc là chuyện bình thường. Những mối quan hệ này kéo dài cả đời, nhiều bà cụ hôm nay vẫn gọi nhau là "chị em trong tổ" dù đã nghỉ cạo mấy chục năm.
Những rủi ro nghề nghiệp từng gắn với xóm cao su
Đời cạo mủ có những rủi ro mà người ngoài ít nghĩ tới. Thời đồn điền, sốt rét là nỗi ám ảnh lớn nhất, cướp đi sinh mạng nhiều phu cao su. Ngày nay sốt rét ở vùng này đã giảm rất nhiều, nhưng người đi lô ban đêm vẫn quen mặc áo dài tay, bôi thuốc chống muỗi.
Đi trong lô tối có nguy cơ vấp ngã, gặp rắn rết, ong vò vẽ. Người cạo mủ lâu năm hay bị đau lưng, đau vai, mỏi tay vì động tác lặp lại hàng nghìn lần mỗi ca. Mùa mưa, đường lô trơn trượt, việc chở mủ về điểm thu bằng xe máy cũng có rủi ro. Thức dậy lúc nửa đêm thường xuyên ảnh hưởng đến giấc ngủ và sức khoẻ lâu dài.
Kinh nghiệm của các thế hệ trước được truyền lại thành những thói quen nhỏ: đi lô có bạn, mang theo đèn dự phòng, mặc đồ kín, đi giày ủng, khởi động tay vai trước ca. Khi có triệu chứng bất thường về sức khoẻ, người trong nghề được khuyên đi khám ở cơ sở y tế thay vì tự chữa theo kinh nghiệm truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Công nhân cao su ở Hàng Gòn hiện làm cho ai?
Một phần làm cho các công ty, nông trường cao su còn hoạt động trong vùng, một phần làm cho các vườn cao su tiểu điền của hộ gia đình, hoặc tự cạo vườn nhà mình. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo thời gian và theo diện tích cao su còn lại, không có số liệu công khai riêng cho phường.
Có thể đi xem người ta cạo mủ cao su không?
Có thể, nếu được chủ vườn hoặc người quen dẫn đi. Ca cạo bắt đầu từ rất sớm, trong bóng tối, nên bạn phải dậy sớm, đi giày kín, mang đèn, chống muỗi. Đi theo, không tự cầm dao cạo, không đụng vào chén mủ. Lô của công ty thì cần xin phép đơn vị quản lý.
Vì sao công nhân cao su hay đi làm lúc nửa đêm?
Vì mủ cao su chảy nhiều và đều hơn khi nhiệt độ thấp, độ ẩm cao. Cạo vào ban ngày nắng nóng, mủ đông nhanh trên miệng cạo, sản lượng thấp hơn. Vì vậy ca cạo truyền thống bắt đầu từ khuya và kết thúc khi trời sáng.
Xóm công nhân cao su có khác xóm làm vườn không?
Có khác ở nhịp sống và tổ chức. Xóm cao su sống theo ca, theo tổ đội, nhà thường xếp thẳng hàng, sinh hoạt tập thể nhiều. Xóm vườn sống theo mùa trái, nhà thưa, quan hệ theo dòng họ. Hiện nay hai kiểu xóm đã pha trộn nhiều.
Có tài liệu nào về lịch sử đồn điền cao su vùng Long Khánh?
Lịch sử đồn điền cao su Đông Nam Bộ được ghi trong nhiều sách lịch sử, địa chí tỉnh Đồng Nai và hồi ký. Thư viện tỉnh và bảo tàng tỉnh Đồng Nai là nơi nên bắt đầu tìm tư liệu. Thông tin trên mạng nên đối chiếu với các nguồn đã xuất bản.