Khi một vườn cao su ở Hàng Gòn hết chu kỳ cạo mủ, cây được chặt và bán gỗ: thân và cành lớn đi xẻ, sấy, tẩm để làm đồ nội thất, ván ghép, đồ gia dụng; phần nhỏ hơn làm củi, dăm gỗ, nguyên liệu ván ép. Gỗ cao su là khoản thu cuối chu kỳ giúp bù một phần chi phí tái canh, và là nguồn nguyên liệu quan trọng của ngành chế biến gỗ ở miền Đông Nam Bộ.
Mùa thanh lý, người qua lại vùng Long Khánh thấy những đống gỗ màu vàng nhạt chất cao bên đường, những xe tải chở gỗ ra quốc lộ, những khoảnh đất trống còn trơ gốc. Bài này giải thích gỗ cao su đi đâu sau đó, vì sao gỗ cây trồng lấy mủ lại có giá trị, và những điều chủ vườn tiểu điền nên biết khi bán gỗ để không bị thiệt.
Vì sao gỗ cao su có giá trị
Trong nhiều năm, gỗ cao su chỉ được coi là phụ phẩm, phần lớn làm củi. Dần dần, khi công nghệ sấy và tẩm phát triển, gỗ cao su trở thành nguyên liệu được ưa chuộng cho đồ gỗ nội thất. Gỗ có màu sáng, vân đẹp vừa phải, dễ gia công, bắt sơn tốt, và quan trọng nhất là đến từ cây trồng, không phải từ rừng tự nhiên.
Yếu tố "cây trồng" này có ý nghĩa với thị trường: đồ gỗ làm từ gỗ cao su vườn trồng dễ chứng minh nguồn gốc hợp pháp hơn so với gỗ rừng tự nhiên, điều mà nhiều thị trường nhập khẩu đòi hỏi. Vì vậy ngành chế biến gỗ ở miền Đông Nam Bộ, vốn có quy mô lớn, sử dụng nhiều gỗ cao su từ các vườn thanh lý trong vùng.
Với chủ vườn, giá trị gỗ cuối chu kỳ là một phần của bài toán kinh tế cả vòng đời cây cao su. Có những năm giá mủ thấp nhưng giá gỗ khá, chủ vườn cân nhắc thanh lý sớm. Có những năm ngược lại. Quyết định thanh lý vì vậy không chỉ dựa vào tuổi cây mà còn vào cả hai thị trường mủ và gỗ.
Từ vườn đến xưởng: gỗ cao su đi qua những khâu nào
Hành trình của gỗ cao su sau thanh lý thường gồm các bước sau, mỗi bước có thể do một người hoặc đơn vị khác nhau đảm nhận:
- Định giá và mua vườn: người mua gỗ khảo sát vườn, ước khối lượng gỗ theo số cây, cỡ thân, chất lượng, rồi thoả thuận giá mua cả vườn hoặc theo khối lượng.
- Khai thác: đội chặt hạ cây, cắt khúc theo quy cách, phân loại gỗ lớn, gỗ nhỏ, cành, củi.
- Vận chuyển: gỗ được chất lên xe tải chở về xưởng xẻ, bãi tập kết hoặc nhà máy.
- Xẻ: thân gỗ được xẻ thành thanh, tấm theo kích thước.
- Tẩm: gỗ xẻ được tẩm để chống mối mọt, nấm mốc, vì gỗ cao su tươi rất dễ bị hư hại.
- Sấy: gỗ được sấy trong lò để giảm độ ẩm, chống cong vênh, nứt.
- Chế biến: gỗ thành phẩm đi vào các nhà máy làm đồ nội thất, ván ghép, đồ gia dụng.
Phần cành nhỏ, ngọn, gốc thường được bán làm củi đốt lò, dăm gỗ cho sản xuất ván, hoặc nguyên liệu cho các nhà máy cần nhiệt. Gần như không có phần nào của cây bị bỏ đi.
Vì sao gỗ cao su phải tẩm và sấy ngay
Gỗ cao su tươi chứa nhiều tinh bột và đường, là nguồn thức ăn hấp dẫn cho côn trùng đục gỗ và nấm mốc. Gỗ để lâu sau khi chặt mà không xử lý sẽ nhanh chóng bị mọt, bị nấm làm biến màu, mất giá trị. Vì vậy trong mùa thanh lý, tốc độ từ lúc chặt đến lúc xẻ, tẩm là điều các xưởng rất quan tâm.
Tẩm là đưa chất bảo quản vào gỗ để chống mối mọt và nấm, thường bằng cách ngâm hoặc dùng áp lực trong bồn tẩm. Sấy là giảm độ ẩm của gỗ xuống mức phù hợp để gỗ ổn định, không co ngót, nứt, cong vênh khi làm đồ dùng. Cả hai khâu đều đòi hỏi thiết bị và quy trình đúng để gỗ đạt chất lượng.
Các cơ sở tẩm sấy phải tuân thủ quy định về an toàn hoá chất, môi trường. Với người dân sống gần, điều đáng quan tâm là cơ sở có xử lý nước thải, chất thải từ khâu tẩm đúng cách hay không. Gỗ tẩm cũng không nên dùng để đun nấu, vì đốt gỗ tẩm có thể sinh khí độc.
Gỗ cao su được dùng làm gì
Đồ nội thất. Bàn, ghế, giường, tủ, kệ, khung sofa là những sản phẩm phổ biến nhất. Gỗ cao su thường được làm thành ván ghép từ nhiều thanh nhỏ để làm mặt bàn, mặt tủ, giúp tận dụng gỗ từ thân cây không quá lớn.
Đồ gia dụng. Thớt, khay, đồ dùng nhà bếp, đồ chơi gỗ cho trẻ em. Với sản phẩm tiếp xúc thực phẩm và trẻ em, người mua nên quan tâm đến cách xử lý gỗ và lớp hoàn thiện có phù hợp không.
Vật liệu xây dựng nhẹ. Khung cửa, ván sàn, đồ trang trí nội thất. Gỗ cao su không bền ngoài trời bằng một số loại gỗ khác nên chủ yếu dùng trong nhà.
Ván nhân tạo và năng lượng. Dăm gỗ, mùn cưa từ gỗ cao su là nguyên liệu cho ván dăm, ván sợi; củi và phụ phẩm làm nhiên liệu đốt lò cho các cơ sở sản xuất.
Giá trị của cây tận dụng hết. Từ thân lớn đến cành nhỏ, mùn cưa, gần như mọi phần của cây cao su thanh lý đều tìm được người mua. Đây là một điểm khác biệt so với nhiều loại cây ăn trái già, khi chặt bỏ thường chỉ làm củi hoặc bỏ đi.
Chủ vườn tiểu điền bán gỗ: những điều nên biết
Với hộ tiểu điền ở Hàng Gòn, bán gỗ thanh lý là giao dịch lớn, có khi chỉ làm một lần trong đời. Người mua gỗ thì làm việc này thường xuyên, hiểu rõ cách ước khối lượng và giá. Sự chênh lệch thông tin này dễ khiến chủ vườn bán thấp hơn giá trị thật.
Một vài cách tự bảo vệ: hỏi giá ở nhiều người mua, nhờ người quen đã từng bán gỗ hoặc người hiểu nghề đi cùng khi khảo sát, đếm số cây và ước cỡ thân trước, hỏi rõ người mua tính giá theo cả vườn hay theo khối lượng, ai chịu chi phí chặt, dọn, chở. Thoả thuận bằng giấy, ghi rõ tiền cọc, thời hạn khai thác, trách nhiệm dọn dẹp sau khai thác.
Điều hay bị bỏ qua là tình trạng đất sau khai thác. Xe tải, máy móc vào vườn có thể làm nén đất, cày nát đường, để lại gốc rễ, cành lá ngổn ngang. Nếu chủ vườn định tái canh hay chuyển sang cây khác, nên thoả thuận rõ với bên mua về việc dọn gốc, dọn cành, sửa đường để không phải tốn thêm chi phí.
Xưởng gỗ, việc làm và an toàn lao động quanh vùng
Chuỗi gỗ cao su tạo ra nhiều việc làm cho người dân vùng Long Khánh: đội chặt hạ, bốc xếp, lái xe, thợ xẻ, công nhân tẩm sấy, công nhân nhà máy đồ gỗ. Đồng Nai cùng các tỉnh lân cận là một trong những vùng chế biến đồ gỗ lớn của cả nước, nên gỗ từ vườn thanh lý ở Hàng Gòn có đầu ra khá gần.
Đây cũng là những công việc có rủi ro cao. Chặt hạ cây lớn có thể gây tai nạn do cây đổ sai hướng, cưa máy bật ngược. Bốc xếp gỗ nặng dễ chấn thương lưng, dập tay chân. Trong xưởng xẻ, máy cưa, bụi gỗ, tiếng ồn là những mối nguy thường trực; bụi gỗ hít lâu ngày có hại cho đường hô hấp. Khâu tẩm gỗ tiếp xúc với hoá chất bảo quản.
Người lao động nên được trang bị bảo hộ phù hợp: mũ, kính, găng, khẩu trang chống bụi, nút tai, giày bảo hộ, và được hướng dẫn an toàn trước khi làm. Chủ vườn thuê đội khai thác cũng nên hỏi rõ trách nhiệm khi có tai nạn trong vườn mình. Một mùa thanh lý suôn sẻ là khi không ai phải vào bệnh viện.
Thanh lý cao su và cảnh quan Hàng Gòn
Mỗi lần một lô cao su lớn bị thanh lý, cảnh quan quanh đó thay đổi hẳn. Con đường từng mát rượi dưới hai hàng cây bỗng trống trải, nắng rọi thẳng xuống. Đất đỏ lộ ra, gốc cây trơ, vài tháng sau mới có cây mới được trồng. Người dân trong vùng quen với những đợt thay đổi này như một phần của chu kỳ cao su.
Ở những khoảnh gần khu dân cư, sau thanh lý, chủ đất có thể không trồng lại cao su mà chuyển sang cây ăn trái, hoặc dùng đất cho mục đích khác theo quy hoạch. Cảnh rừng cao su ven đô vì thế thu hẹp dần. Ngược lại, ở những vùng còn quy hoạch cho cao su, các lô được tái canh, sau vài năm lại thành rừng.
Với người đi đường, mùa thanh lý cũng mang theo rủi ro giao thông: xe chở gỗ nặng, gỗ chất cao, có khi rơi vãi, bùn đất từ vườn ra mặt đường. Đi chậm, giữ khoảng cách với xe chở gỗ, cẩn thận ở các lối ra vào vườn đang khai thác là điều nên nhớ.
Mủ và gỗ: hai nguồn thu của cây cao su
So sánh khái quát giúp hiểu vì sao người trồng cao su luôn nhìn cả hai thị trường:
| Khía cạnh | Mủ | Gỗ |
|---|---|---|
| Thời điểm thu | Suốt giai đoạn khai thác, nhiều năm | Một lần, cuối chu kỳ |
| Nhịp thu | Đều, theo tuần tháng | Một khoản lớn |
| Người mua | Điểm thu mua, đại lý, nhà máy mủ | Người mua gỗ, xưởng xẻ, nhà máy gỗ |
| Yếu tố ảnh hưởng giá | Thị trường cao su thế giới, độ khô, chất lượng | Thị trường đồ gỗ, cỡ thân, số cây, chất lượng gỗ |
| Điều chủ vườn kiểm soát được | Kỹ thuật cạo, chăm vườn, độ sạch mủ | Giữ cây khoẻ, thân thẳng, thương lượng khi bán |
Một vườn chăm tốt qua cả chu kỳ vừa cho nhiều mủ vừa cho gỗ đẹp. Cây bị cạo phạm, bị bệnh thân, u sẹo nhiều thì gỗ cũng kém giá trị hơn, đó là lý do kỹ thuật cạo ảnh hưởng đến cả khoản thu cuối cùng.
Câu hỏi thường gặp
Một vườn cao su thanh lý bán được bao nhiêu tiền?
Không có con số chung. Giá trị phụ thuộc số cây, cỡ thân, chất lượng gỗ, giá thị trường lúc bán, và thoả thuận về chi phí khai thác. Nên hỏi giá nhiều người mua và nhờ người hiểu nghề tư vấn trước khi bán.
Vì sao gỗ cao su dễ bị mọt?
Gỗ cao su tươi chứa nhiều tinh bột và đường, là thức ăn của côn trùng đục gỗ và nấm mốc. Vì vậy gỗ cần được xẻ, tẩm, sấy sớm sau khi chặt. Đồ gỗ cao su đã qua xử lý đúng cách thì bền khi dùng trong nhà.
Có nên dùng gỗ cao su đã tẩm làm củi đun nấu không?
Không nên. Gỗ đã tẩm chứa chất bảo quản, khi đốt có thể sinh khí độc. Củi đun nấu nên dùng gỗ, cành chưa qua tẩm và để khô tự nhiên.
Đồ gỗ cao su có bền không?
Đồ gỗ cao su được xử lý tẩm, sấy đúng cách và dùng trong nhà có độ bền tốt, phổ biến trong đồ nội thất. Gỗ cao su không phù hợp lắm để dùng ngoài trời lâu dài vì dễ bị ẩm và côn trùng hơn một số loại gỗ khác.
Chủ vườn có cần giấy tờ gì khi bán gỗ cao su không?
Thường cần chứng minh quyền sử dụng đất, nguồn gốc vườn cây để gỗ lưu thông hợp pháp. Quy định về hồ sơ lâm sản có thể thay đổi, nên hỏi chính quyền phường hoặc cơ quan quản lý lâm nghiệp về yêu cầu hiện hành trước khi bán.