Bên cạnh cao su, hồ tiêu và cà phê vối từng là hai cây công nghiệp quen thuộc trên đất đỏ quanh Long Khánh, trong đó có các vườn ở Hàng Gòn; tiêu leo trên trụ sống hoặc trụ cứng, cà phê trồng thành hàng, nhiều vườn trồng xen cả hai. Những năm gần đây diện tích hai cây này thu hẹp ở nhiều nơi do bệnh hại, giá cả và làn sóng chuyển sang cây ăn trái, nhưng vẫn còn những vườn giữ lại và làm theo cách khác trước.
Với người lớn tuổi ở vùng này, mùa hái tiêu, mùa phơi cà phê từng là những mốc lớn trong năm, sân nhà đỏ màu cà phê chín, mùi tiêu khô thoang thoảng khắp xóm. Bài này kể lại cách hai cây được trồng trên đất đỏ, mùa vụ của chúng, những khó khăn khiến nhiều vườn bỏ, và điều những người còn giữ vườn đang làm. Bài không bàn giá cả và không khuyên nên trồng hay bỏ.
Vì sao tiêu và cà phê từng hợp với đất đỏ nơi này
Đất đỏ bazan tơi xốp, tầng dày, giữ ẩm tốt là loại đất mà cả hồ tiêu lẫn cà phê vối đều ưa. Khí hậu nhiệt đới hai mùa rõ rệt cũng phù hợp với nhịp sinh trưởng của hai cây: mùa mưa để lớn, mùa khô để phân hoá hoa và thu hoạch. Đó là lý do vành đai tiêu, cà phê của Việt Nam trải dài trên đất đỏ Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.
Ở vùng Long Khánh và các khu lân cận, tiêu và cà phê được trồng nhiều trên đất vườn hộ gia đình, thường xen kẽ hoặc bên cạnh cây ăn trái. Một khu vườn điển hình thời trước có thể gồm một khoảnh tiêu leo trụ, vài hàng cà phê, ít cây chôm chôm, cây mít quanh nhà, đủ để gia đình có thu rải rác suốt năm.
Khác với cao su cần diện tích lớn và trồng thành lô, tiêu và cà phê hợp với mảnh vườn vừa và nhỏ, công chăm có thể do người trong nhà đảm nhận. Đặc điểm đó khiến hai cây này gắn với kinh tế hộ hơn là kinh tế đồn điền.
Hồ tiêu: cây leo cần trụ và cần chăm kỹ
Hồ tiêu là cây dây leo, cần một trụ để bám và vươn lên. Trụ có thể là trụ sống, tức những cây thân gỗ trồng làm trụ cho tiêu leo, hoặc trụ cứng bằng gỗ, gạch, bê tông. Trụ sống cho bóng mát, giúp vườn tiêu dịu hơn trong mùa nắng, nhưng tranh nước và dinh dưỡng với tiêu, phải tỉa cành thường xuyên. Trụ cứng không tranh dinh dưỡng nhưng vườn nóng hơn, chi phí ban đầu cao hơn.
Tiêu ra hoa thành gié, mỗi gié mang nhiều hạt nhỏ. Hái tiêu là việc tỉ mỉ: người hái leo thang quanh trụ, ngắt từng chùm khi một vài hạt trên chùm bắt đầu chuyển màu. Tiêu hái về được tuốt hạt, phơi khô thành tiêu đen; một phần có thể được chế biến thành tiêu trắng bằng cách bóc vỏ.
Rễ tiêu ăn nông và rất nhạy cảm với úng nước, nên vườn tiêu cần thoát nước tốt, vun gốc cao. Tiêu cũng ưa đất giàu hữu cơ, ít chịu được đất chai, chua. Những yêu cầu này khiến tiêu là cây cần chăm kỹ hơn nhiều người nghĩ.
Một trụ tiêu khoẻ có thể cho thu nhiều năm liền nếu được chăm đều: tỉa dây lươn, buộc dây bám vào trụ, bón hữu cơ quanh gốc, che gốc giữ ẩm trong mùa khô. Nhưng chỉ một mùa mưa đọng nước quanh gốc cũng đủ làm cả trụ suy sụp, nên người trồng tiêu luôn nhìn trời và nhìn mương thoát nước.
Bệnh hại: lý do lớn khiến nhiều vườn tiêu biến mất
Bệnh chết nhanh. Đây là nỗi ám ảnh của người trồng tiêu. Bệnh do một nhóm vi sinh vật trong đất gây ra, phát triển mạnh khi đất ẩm ướt, đọng nước trong mùa mưa. Cây tiêu đang xanh tốt có thể héo rũ và chết chỉ trong thời gian ngắn, lây sang các trụ bên cạnh qua nước và đất.
Bệnh chết chậm. Cây suy dần qua nhiều tháng, lá vàng, rụng, năng suất giảm, liên quan đến tuyến trùng hại rễ kết hợp với nấm. Bệnh âm thầm nên thường phát hiện muộn.
Vì sao bệnh nặng lên. Vườn tiêu trồng dày, đất thoát nước kém, bón phân hoá học nhiều mà thiếu hữu cơ, dùng nguồn giống không sạch bệnh, đều tạo điều kiện cho bệnh. Khi một vườn bị bệnh, mầm bệnh có thể tồn tại trong đất lâu, khiến việc trồng lại tiêu ở chỗ cũ rất rủi ro.
Hệ quả. Nhiều hộ ở vùng Long Khánh từng chứng kiến cả vườn tiêu chết trong vài mùa mưa. Cùng với những năm giá thấp, bệnh hại là lý do chính khiến nhiều vườn tiêu được thay bằng cây khác.
Cà phê vối: cây của mùa khô
Cà phê trồng ở vùng này chủ yếu là cà phê vối, loại chịu nóng hơn cà phê chè. Cây ra hoa vào mùa khô, sau một đợt tưới nước đủ lượng: hoa nở trắng đồng loạt, thơm ngát cả vườn trong vài ngày. Từ hoa đến trái chín mất nhiều tháng, trái chín đỏ vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, đó là mùa thu hoạch cà phê.
Thu hoạch cà phê thường là tuốt cả cành hoặc hái chọn trái chín. Trái hái về được phơi trên sân, trên bạt, đảo đều mỗi ngày cho khô, rồi xay bỏ vỏ lấy nhân. Cảnh sân phơi đỏ màu cà phê, người cầm cào đảo cà phê dưới nắng từng là hình ảnh quen thuộc của nhiều xóm vườn quanh Long Khánh.
Cà phê cần nhiều nước tưới trong mùa khô để ra hoa và nuôi trái non. Ở những nơi nguồn nước hạn chế, đây là khó khăn lớn. Cây cà phê già cỗi cũng giảm năng suất rõ, cần cưa đốn phục hồi hoặc trồng lại.
Cà phê nhân sau khi xay thường được bán cho các điểm thu mua trong vùng hoặc giữ lại một phần rang xay dùng trong nhà. Nhiều gia đình ở vùng đất đỏ vẫn có thói quen tự rang cà phê vườn nhà vào dịp cuối năm, một nếp nhỏ còn sót lại từ thời cà phê phủ kín các vườn quanh Long Khánh.
So sánh nhanh hồ tiêu và cà phê vối trên đất đỏ
Bảng dưới tóm tắt đặc điểm của hai cây theo hiểu biết chung của nhà vườn miền Đông, để hình dung vì sao từng nhà chọn khác nhau:
| Khía cạnh | Hồ tiêu | Cà phê vối |
|---|---|---|
| Dạng cây | Dây leo, cần trụ | Cây bụi thân gỗ |
| Mùa thu hoạch (khái quát) | Mùa khô | Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô |
| Yêu cầu nước | Cần đều, rất sợ úng | Cần nhiều nước tưới mùa khô để ra hoa |
| Rủi ro lớn nhất | Bệnh chết nhanh, chết chậm | Thiếu nước, cây già cỗi |
| Công chăm | Tỉ mỉ, leo trụ, tỉa trụ sống | Tưới, tỉa cành, hái, phơi |
| Sản phẩm sau thu hoạch | Tiêu đen, tiêu trắng | Cà phê nhân |
Nhiều vườn trồng xen hai cây vì nhịp thu hoạch lệch nhau, chia đều công lao động trong năm. Tuy vậy trồng xen cũng làm vườn đông cây, khó tưới bón riêng cho từng loại. Trụ sống của vườn tiêu còn có thể che bóng cho cà phê, nhưng nếu không tỉa thì cả hai cây cùng thiếu nắng, ra hoa kém.
Những vườn còn giữ đang làm khác đi thế nào
Những hộ ở Hàng Gòn và vùng lân cận còn giữ tiêu, cà phê thường không trồng như trước. Vườn tiêu được trồng thưa hơn, lên mô cao hơn, đào rãnh thoát nước kỹ, bổ sung nhiều hữu cơ, dùng giống từ nguồn sạch bệnh. Một số nơi chuyển sang trụ cứng hoặc kết hợp trụ sống được tỉa gọn để vườn thông thoáng.
Với cà phê, nhiều vườn cưa đốn ghép lại bằng giống tốt hơn, chủ động tưới tiết kiệm, trồng xen cây che bóng hoặc cây ăn trái để đa dạng thu nhập. Có hộ chọn chỉ giữ một khoảnh nhỏ cà phê để dùng trong gia đình và bán lẻ, phần đất còn lại chuyển cây khác.
Một xu hướng khác là làm theo hướng sạch hơn, giảm thuốc hoá học, để bán cho những người mua quan tâm đến chất lượng. Hướng này đòi hỏi nhiều công và kiến thức, không phải hộ nào cũng theo được, nhưng cho thấy hai cây truyền thống chưa hẳn đã rời khỏi vùng đất đỏ.
Mùa tiêu, mùa cà phê trong ký ức xóm vườn
Hỏi một người ngoài năm mươi tuổi lớn lên ở vùng Long Khánh, nhiều khả năng bạn sẽ nghe kể về những mùa hái tiêu: cả nhà leo thang quanh trụ từ sáng sớm, trẻ con được giao nhiệm vụ nhặt những chùm tiêu rơi dưới gốc, buổi tối ngồi tuốt hạt dưới ánh đèn. Tiêu phơi trên sân, trên mái, mùi cay nồng lan khắp xóm suốt nhiều ngày nắng.
Mùa cà phê lại mang một không khí khác. Hoa cà phê nở trắng sau đợt tưới đầu mùa khô, thơm đến mức người đi đường cũng nhận ra. Cuối năm, trái chín đỏ, cả xóm hái, phơi, đảo cà phê trên sân. Tiền bán tiêu, bán cà phê nhiều năm là khoản lo Tết, lo cho con đi học của không ít gia đình.
Khi tiêu chết hàng loạt hay giá xuống thấp, những ký ức ấy đi kèm nỗi buồn. Nhiều người kể lại cảnh nhổ bỏ những trụ tiêu đã chăm hơn chục năm như một mất mát lớn. Hiểu những câu chuyện này giúp người mới đến hiểu vì sao nhà vườn ở đây thận trọng với mọi lời mời gọi trồng cây "đang lên".
Nếu bạn muốn tìm hiểu tiêu và cà phê ở vùng này
Vài gợi ý cho người muốn hiểu thêm về hai cây công nghiệp quen thuộc của đất đỏ Long Khánh:
- Hỏi các nhà vườn lớn tuổi về những đợt tiêu chết, những mùa cà phê trúng, mất. Ký ức của họ là bản đồ kinh nghiệm quý nhất.
- Ghé thăm vào mùa cà phê trổ hoa (mùa khô) để thấy cảnh vườn trắng hoa, hoặc mùa thu hoạch để thấy sân phơi.
- Nếu định trồng, hãy tìm hiểu kỹ lịch sử bệnh của khoảnh đất: đất từng trồng tiêu bị chết nhanh không nên trồng lại tiêu ngay.
- Tham khảo cán bộ khuyến nông địa phương về giống, kỹ thuật, nguồn nước trước khi quyết định.
- Không suy ra mức thu nhập từ một vụ được mùa của người khác; giá tiêu, cà phê biến động mạnh qua các năm.
Hồ tiêu và cà phê là một phần lịch sử nông nghiệp của vùng, kể cả ở những nơi chúng không còn là cây chính.
Câu hỏi thường gặp
Long Khánh có trồng cà phê và hồ tiêu không?
Có. Hai cây này từng được trồng nhiều trên đất đỏ quanh Long Khánh, thường trên vườn hộ gia đình. Hiện diện tích đã thu hẹp ở nhiều nơi nhưng vẫn còn các vườn giữ lại, thường trồng xen với cây ăn trái hoặc làm khoảnh nhỏ.
Vì sao nhiều vườn tiêu ở miền Đông bị chết?
Nguyên nhân lớn là bệnh chết nhanh và chết chậm, phát triển mạnh khi đất ẩm ướt, thoát nước kém, thiếu hữu cơ và nguồn giống không sạch bệnh. Cộng với những năm giá thấp, nhiều hộ đã chuyển sang cây trồng khác.
Trụ sống và trụ cứng cho tiêu khác nhau thế nào?
Trụ sống là cây thân gỗ làm trụ, cho bóng mát nhưng tranh nước, dinh dưỡng và phải tỉa thường xuyên. Trụ cứng bằng gỗ, gạch, bê tông không tranh dinh dưỡng, vườn nóng hơn và chi phí ban đầu cao hơn.
Cà phê ra hoa vào lúc nào?
Cà phê vối thường ra hoa vào mùa khô sau một đợt tưới đủ nước, hoa nở trắng đồng loạt trong vài ngày. Trái chín vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô năm sau, tuỳ thời tiết và cách chăm.
Đất từng trồng tiêu bị bệnh có trồng lại được không?
Mầm bệnh có thể tồn tại trong đất lâu, nên trồng lại tiêu ngay ở chỗ cũ rất rủi ro. Nhiều nhà vườn luân canh cây khác một thời gian, cải tạo đất, tăng hữu cơ, làm thoát nước tốt trước khi cân nhắc trồng lại.