Ở Hàng Gòn và vùng Long Khánh, nhà thờ, chùa, đình, miếu thường đứng không xa nhau, vì mỗi lớp cư dân đến lập nghiệp mang theo nơi sinh hoạt cộng đồng của mình. Những công trình này vừa là nơi thờ tự, vừa là trung tâm văn hoá của xóm: nơi tổ chức lễ hội, dạy chữ, dạy nhạc, lo việc hiếu hỷ, giúp người nghèo.
Bài này giới thiệu các loại công trình như những không gian văn hoá: cách nhận ra từng loại qua kiến trúc, nhịp sinh hoạt quanh đó, và phép lịch sự khi bạn là khách ghé thăm. Bài không bàn giáo lý và không giới thiệu công trình cụ thể nào; danh sách công trình nên tra ở cơ quan văn hoá địa phương hoặc hỏi trực tiếp người trong vùng.
Vì sao các công trình đứng gần nhau
Vùng đất đỏ phía nam Long Khánh được khai phá muộn và bởi nhiều lớp người khác nhau. Người di cư theo giáo xứ năm 1954 lập nhà thờ trước khi làm xong nhà ở. Người Nam bản xứ và người miền Trung lập miếu thờ thần, thờ bà, rồi lập chùa. Người Hoa, nếu có trong vùng buôn bán, lập hội quán, miếu thờ riêng. Mỗi nhóm có một nơi sinh hoạt chung, và vì xóm nằm sát nhau nên các công trình cũng sát nhau.
Điều đáng chú ý là sự gần gũi này hiếm khi gây căng thẳng. Người đạo này đi đám tang người đạo kia, trẻ con các xóm chơi chung, học chung trường. Lễ Giáng sinh, người không theo đạo cũng đi xem hang đá, đèn trang trí; Rằm tháng Giêng, Vu lan, chùa đông cả người ngoài. Sống cạnh nhau qua mấy thế hệ đã tạo ra một kiểu khoan dung thực tế rất riêng của vùng di dân.
Vì vậy khi bạn đi trên một trục đường trong vùng, chuyện thấy tháp chuông nhà thờ rồi vài trăm mét sau là mái cong của chùa là chuyện bình thường. Đó là bản đồ dân cư được vẽ bằng kiến trúc.
Một hệ quả thú vị là lịch sinh hoạt của cả vùng được đánh dấu bởi nhiều loại lễ khác nhau. Sáng chủ nhật, đường quanh nhà thờ đông người đi lễ; ngày rằm, chợ bán nhiều hoa, trái cây, đồ chay hơn thường lệ; cuối năm âm lịch, đình miếu lo lễ tạ. Người buôn bán trong vùng nắm rất rõ lịch này để chuẩn bị hàng.
Nhận ra từng loại công trình qua kiến trúc
Bảng dưới mô tả đặc điểm chung thường gặp ở vùng Đông Nam Bộ, không mô tả một công trình cụ thể nào:
| Loại công trình | Dấu hiệu kiến trúc thường gặp | Sinh hoạt chính |
|---|---|---|
| Nhà thờ Công giáo | Tháp chuông cao, mái dốc, cửa vòm, thánh giá trên đỉnh; sân rộng, có thể có hang đá, tượng Đức Mẹ | Thánh lễ hằng ngày và cuối tuần, lễ lớn theo lịch phụng vụ, hội đoàn, giáo lý cho trẻ |
| Chùa | Cổng tam quan, mái cong lợp ngói, chánh điện, có thể có tượng Quán Thế Âm lộ thiên, tháp nhiều tầng | Tụng niệm, lễ rằm và mùng một, lễ Phật đản, Vu lan, khoá tu, phát quà từ thiện |
| Đình làng | Nhà lớn mái ngói, kết cấu gỗ, cổng có hai trụ, thờ Thành hoàng bổn cảnh | Lễ Kỳ yên cầu an cho làng, hát bội trong các dịp lễ lớn (nơi còn giữ) |
| Miếu | Công trình nhỏ, có khi chỉ một gian, nằm ở đầu xóm, gốc cây, ngã ba | Thờ bà, thờ thần đất, cúng vào ngày vía, người trong xóm tự trông nom |
| Thánh thất, nhà nguyện các đạo khác | Hình thức đa dạng, có thể là nhà nhỏ trong xóm | Sinh hoạt định kỳ của tín đồ |
Ở vùng khai phá muộn như Hàng Gòn, đình làng thường không lớn và không cổ như ở vùng Biên Hoà, Cù lao Phố; miếu nhỏ và nhà thờ, chùa xây sau năm 1954 phổ biến hơn.
Nhà thờ trong đời sống xóm đạo
Ở các xóm đạo hình thành sau năm 1954, nhà thờ là trung tâm của xóm theo nghĩa đen. Chuông nhà thờ báo giờ lễ sáng sớm và chiều tối, nhiều người lớn tuổi vẫn tính giờ theo chuông. Sân nhà thờ là nơi trẻ con học giáo lý, thanh niên sinh hoạt, hội đoàn họp, ca đoàn tập hát.
Kiến trúc nhà thờ ở vùng này phần lớn được xây lại hoặc mở rộng nhiều lần, từ nhà tạm mái lá thời đầu đến nhà thờ kiên cố hôm nay. Nhiều công trình mang dáng Gothic giản lược với tháp chuông nhọn, một số theo kiểu hiện đại. Mùa Giáng sinh, khu xóm đạo được trang trí đèn, hang đá, thu hút cả người trong vùng đến xem; đó là dịp tốt để người ngoài đạo hiểu thêm về cộng đồng này.
Khi vào nhà thờ lúc đang có thánh lễ, bạn nên ngồi phía sau, giữ im lặng, tắt chuông điện thoại, không đi lại hay chụp ảnh. Ngoài giờ lễ, nhiều nhà thờ mở cửa, khách có thể vào ngắm kiến trúc nếu ăn mặc kín đáo.
Chùa, đình, miếu và lịch lễ trong năm
Chùa ở vùng Hàng Gòn phần lớn là chùa Bắc tông, có nơi do người miền Bắc lập, có nơi do người miền Trung, miền Nam lập, nên cách bài trí và giọng tụng có khác nhau. Ngày rằm, mùng một, chùa đông người đến lễ, ăn chay. Các dịp lớn như Rằm tháng Giêng, lễ Phật đản, Vu lan tháng Bảy âm lịch, chùa tổ chức lễ cho cả cộng đồng, có khi kèm phát quà cho người nghèo, học bổng cho học sinh.
Đình làng Nam Bộ thờ Thành hoàng bổn cảnh, vị thần bảo hộ làng. Lễ lớn nhất ở đình là lễ Kỳ yên, cầu cho làng bình an, mùa màng thuận lợi. Ở vùng đất khai phá muộn, lễ đình thường nhỏ, nhưng là dịp các vị cao niên, các họ tộc gặp nhau.
Miếu nhỏ thờ bà, thờ thần đất là nét rất Nam Bộ. Người trong xóm thay nhau thắp nhang, dọn dẹp, cúng vào ngày vía. Những miếu này ít khi có người trông nom thường xuyên, nên khách đi qua không nên tự ý vào sắp đặt lại đồ thờ.
Ngoài ra, trong nhiều gia đình, bàn thờ ông bà, bàn thờ thổ địa, ông Táo là một phần không thể thiếu, dù gia đình đó có theo một tôn giáo nào hay không. Đây là phần thờ cúng tổ tiên rất phổ biến trong đời sống người Việt, cũng là sợi dây chung giữa các cộng đồng khác nhau trong vùng.
Phép lịch sự khi ghé thăm
Dù là nhà thờ, chùa, đình hay miếu, vài nguyên tắc chung giúp bạn là một vị khách được chào đón:
- Ăn mặc kín đáo. Áo có tay, quần hoặc váy qua gối. Đây là yêu cầu chung ở hầu hết nơi thờ tự, kể cả khi trời nóng.
- Giữ yên lặng. Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại, không gọi nhau ầm ĩ trong khuôn viên.
- Hỏi trước khi chụp ảnh. Không chụp người đang cầu nguyện, tụng niệm, không chụp cận mặt người tham dự lễ. Một số nơi không cho chụp trong chánh điện hoặc gian thờ.
- Không đụng vào đồ thờ. Không cầm tượng, chuông, mõ, đồ cúng; không ngồi lên bệ, bậc cấp của gian thờ.
- Tôn trọng giờ sinh hoạt. Tránh tham quan đúng giờ lễ, giờ tụng niệm nếu bạn không đến để dự.
- Đi xe vào đúng chỗ. Để xe ở bãi hoặc ngoài cổng theo hướng dẫn, không chạy xe vào sân.
- Đóng góp nếu muốn, không ép buộc. Hòm công đức, hòm từ thiện là để người tự nguyện; không ai bắt khách phải góp.
Những nguyên tắc này giản dị nhưng là thứ người trong vùng để ý nhất khi đánh giá một vị khách.
Công trình cộng đồng như di sản văn hoá
Ngoài vai trò thờ tự, các công trình này là di sản văn hoá của vùng di dân. Mỗi nhà thờ, mỗi ngôi chùa gắn với câu chuyện của một nhóm người: đến từ đâu, đến năm nào, đã vượt qua những năm khó khăn ra sao. Những tấm bia ghi công, những bức ảnh cũ treo trong nhà truyền thống của giáo xứ hay của chùa thường là tư liệu quý về lịch sử xóm.
Nhiều công trình cũng là nơi giữ nghề thủ công và nghệ thuật: tượng gỗ, tượng đá, tranh kính, câu đối, nhạc lễ, ca đoàn. Một số nơi tổ chức lớp học chữ Hán, lớp nhạc, lớp kỹ năng cho thanh thiếu niên.
Với người tìm hiểu quê hương, nên hỏi chuyện các vị cao niên trong ban quản lý, ban hành giáo hoặc ban trị sự. Họ thường nắm rõ lịch sử công trình hơn bất kỳ tài liệu nào trên mạng. Đến vào giờ rảnh, đặt vấn đề lịch sự, nói rõ mục đích, phần lớn đều được giúp đỡ nhiệt tình.
Mùa Giáng sinh: khi cả vùng cùng đi xem
Ở vùng Long Khánh có nhiều xóm đạo, mùa Giáng sinh là một trong những dịp đông vui nhất năm, không chỉ với người Công giáo. Từ đầu tháng 12, các xóm bắt đầu dựng hang đá, giăng đèn, trang trí cổng ngõ. Mỗi xóm, mỗi hội đoàn thường tự làm hang đá của mình, dùng vật liệu sẵn có như rơm, tre, giấy, cành cây, có nơi làm rất công phu.
Tối 24 tháng 12, người trong vùng, kể cả người không theo đạo, chạy xe đi xem đèn, xem hang đá. Đường vào các xóm đạo đông nghịt, trẻ con háo hức, các quán nước ven đường mở muộn hơn thường lệ. Với nhiều người trẻ ở Hàng Gòn, đi xem Giáng sinh là một thói quen của tuổi học trò.
Nếu bạn đi xem, lưu ý giữ trật tự, không leo trèo lên mô hình trang trí, không chen vào khu vực đang có thánh lễ. Gửi xe đúng chỗ, đi bộ vào trong xóm sẽ dễ chịu hơn. Người trong xóm thường rất vui khi thấy khách đến xem thành quả họ làm cả tháng trời.
Từ thiện, giáo dục và những việc ngoài nghi lễ
Nhiều nơi thờ tự ở vùng Hàng Gòn làm những việc vượt khỏi phạm vi nghi lễ. Chùa nấu cơm, phát quà cho người nghèo vào dịp lễ, có nơi duy trì bếp ăn từ thiện, trao học bổng cho học sinh khó khăn. Giáo xứ tổ chức lớp giáo lý kèm dạy kỹ năng sống, hỗ trợ người già neo đơn, thăm bệnh nhân. Ban quản lý đình, miếu lo việc chung của xóm như sửa đường, lập quỹ khuyến học.
Mùa mưa bão hay khi có thiên tai ở các tỉnh khác, các công trình này thường là nơi quyên góp đầu tiên, tập hợp gạo, mì, quần áo gửi đi. Mạng lưới người tham gia rộng và tin nhau, nên huy động nhanh.
Với người mới đến, tham gia những việc thiện nguyện này là cách gần gũi để quen xóm mà không cần theo đạo nào. Bạn có thể hỏi người trong ban phụ trách xem có việc gì cần người giúp, như dọn dẹp ngày lễ, nấu ăn, phân phát quà. Đây là những việc mọi người đều được chào đón.
Câu hỏi thường gặp
Ở Hàng Gòn có nhà thờ, chùa nào nổi tiếng không?
Vùng Long Khánh có nhiều nhà thờ và chùa được người trong vùng biết đến, nhưng trang không liệt kê công trình cụ thể khi chưa xác minh được chắc chắn công trình đó nằm trong địa bàn phường Hàng Gòn hiện nay. Bạn có thể hỏi người địa phương hoặc tra thông tin của giáo phận, giáo hội tương ứng.
Người không theo đạo có được vào nhà thờ, chùa tham quan không?
Có. Phần lớn nhà thờ, chùa ở vùng này mở cửa cho khách tham quan ngoài giờ lễ. Bạn chỉ cần ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, không làm phiền người đang dự lễ. Nếu muốn dự lễ, nên ngồi phía sau và làm theo người xung quanh ở mức tối thiểu như đứng lên, ngồi xuống.
Mùa nào ghé các công trình này thấy không khí lễ hội rõ nhất?
Mùa Giáng sinh với đèn trang trí và hang đá ở các xóm đạo, dịp Tết Nguyên đán và Rằm tháng Giêng ở chùa, lễ Phật đản, Vu lan tháng Bảy âm lịch. Lễ Kỳ yên ở đình tuỳ từng nơi, thường được tổ chức theo lịch riêng của làng.
Có cần hẹn trước khi đến tìm hiểu lịch sử một ngôi chùa hay nhà thờ không?
Nên hẹn trước, nhất là khi bạn muốn gặp người phụ trách hoặc chụp ảnh tư liệu. Đến vào giờ hành chính, tránh giờ lễ, nói rõ mục đích. Nếu không có cách liên lạc, có thể đến hỏi người trông coi để xin hẹn một buổi khác.
Có được chụp ảnh cưới ở nhà thờ, chùa không?
Tuỳ quy định của từng nơi. Nhiều nhà thờ cho phép chụp ảnh ở sân, bên ngoài nếu xin phép trước và không vào giờ lễ; một số chùa không cho chụp trong chánh điện. Luôn xin phép ban quản lý, không tự ý dựng đạo cụ hay chiếm lối đi.