Ở Hàng Gòn, đám cưới, đám giỗ, đám tang vẫn chủ yếu diễn ra tại nhà, với rạp dựng ở sân vườn và cả xóm cùng góp tay, dù tiệc cưới ở nhà hàng đã phổ biến hơn trước. Mỗi nhóm cư dân giữ một phần lệ quê gốc: nhà gốc Bắc chú trọng lễ ăn hỏi và giỗ họ, nhà gốc Nam chú trọng tiệc đông và đám giỗ cha mẹ, các xóm đạo có nghi thức riêng gắn với nhà thờ.
Bài này mô tả những nét chung và riêng của phong tục hiếu hỷ trong vùng, kèm những điều người được mời nên biết: mặc gì, đến lúc nào, chuẩn bị phong bì ra sao, cư xử thế nào ở đám tang. Phần thủ tục giấy tờ như đăng ký kết hôn, khai tử nằm ở danh mục thủ tục và đời sống của trang.
Mùa cưới và đám cưới tại nhà
Mùa cưới ở Hàng Gòn rơi nhiều nhất vào cuối năm âm lịch và sau Tết, khi thời tiết mát, nhà vườn đã thu tiền vụ trái, con cháu đi làm xa dễ về. Những tháng này, đi trên các con đường trong vùng, tuần nào cũng thấy vài rạp cưới dựng trước sân nhà, cổng hoa kết bằng lá dừa, hoa tươi hoặc khung dựng sẵn.
Tiệc cưới tại nhà thường do một đơn vị nấu tiệc lưu động đảm nhận: mang bếp, bàn ghế, chén dĩa, người phục vụ đến tận nơi. Món ăn theo kiểu tiệc miền Nam với gỏi, súp, lẩu, món nướng, cùng trái cây vườn nhà tráng miệng. Nhạc sống, karaoke là phần không thể thiếu, kéo dài đến tối. Gần đây, nhiều gia đình ở khu đông dân chọn tổ chức ở nhà hàng tiệc cưới ở trung tâm Long Khánh cho gọn, chỉ làm lễ gia tiên tại nhà.
Rạp cưới ở vùng vườn có một nét riêng: dựng giữa vườn cây, khách ngồi dưới tán sầu riêng, chôm chôm, gió mát hơn rạp ở phố. Chủ nhà có khi đãi khách luôn trái cây hái tại vườn sáng hôm đó.
Các bước lễ cưới và chỗ khác nhau giữa các nhóm
Dạm ngõ, chạm ngõ. Nhà trai đến nhà gái lần đầu để chính thức đặt vấn đề. Nhà gốc Bắc giữ lễ này khá kỹ, có trầu cau, chè thuốc; nhà gốc Nam nhiều khi gộp với lễ hỏi cho gọn.
Lễ ăn hỏi, đám hỏi. Nhà trai mang mâm quả sang nhà gái. Nhà gốc Bắc chú trọng số tráp lẻ, có bánh cốm, bánh phu thê; nhà gốc Nam có heo quay, bánh, trái cây, trầu cau, rượu. Ở Hàng Gòn, nhiều nhà kết hợp cả hai kiểu.
Lễ rước dâu, lễ cưới. Nhà trai rước dâu, làm lễ gia tiên ở cả hai nhà. Trưởng đoàn hai họ phát biểu, cô dâu chú rể lạy hoặc vái ông bà. Gia đình Công giáo làm thêm thánh lễ hôn phối ở nhà thờ, thường trước tiệc.
Tiệc cưới. Tiệc mời họ hàng, bạn bè, hàng xóm. Ở vùng vườn, mời cả xóm là chuyện thường, nên tiệc có khi rất đông.
Lại mặt. Vài ngày sau cưới, cô dâu chú rể về thăm nhà gái. Nhiều nhà ngày nay làm ngay trong ngày cưới hoặc bỏ qua.
Đám giỗ: dịp họp mặt của cả họ
Đám giỗ ở Hàng Gòn không chỉ là dịp tưởng nhớ người đã khuất mà còn là dịp họp mặt họ hàng, xóm giềng. Nhà gốc Nam thường làm giỗ lớn cho ông bà, cha mẹ: nấu nhiều món, mời họ hàng, hàng xóm, có khi đông như đám cưới nhỏ. Hôm trước ngày giỗ là ngày "cúng tiên thường", hôm sau là "chánh giỗ". Người được mời đến ăn giỗ thường mang theo chút quà như trái cây, chai nước ngọt, hộp bánh.
Nhà gốc Bắc coi trọng giỗ tổ họ, giỗ đầu, giỗ hết. Giỗ tổ họ do trưởng họ hoặc nhà thờ họ đứng ra tổ chức, con cháu khắp nơi về, có văn khấn, mâm cỗ theo lệ Bắc. Với giỗ thường, nhiều gia đình làm gọn trong nhà.
Nhà vườn có thói quen dời ngày làm tiệc giỗ sang cuối tuần gần nhất, hoặc chọn làm lớn vào năm được mùa, để con cháu đi làm xa về được và chủ nhà có điều kiện đãi khách. Cúng thì vẫn đúng ngày, tiệc thì linh hoạt.
Mâm cúng giỗ ở vùng này thường có trái cây vườn nhà theo mùa, nên giỗ rơi vào mùa chôm chôm, sầu riêng thì bàn thờ và bàn tiệc đều đầy trái. Người ở xa về dự giỗ hay được gửi mang về một túi trái cây, coi như lộc của ông bà. Thói quen nhỏ này là một nét riêng rất dễ thương của đám giỗ miệt vườn.
Đám tang: cả xóm cùng lo
Đám tang ở vùng Hàng Gòn thể hiện rõ nhất tinh thần tương trợ của xóm. Khi một nhà có người mất, hàng xóm, hội đoàn, bà con đến ngay: dựng rạp, sắp bàn ghế, nấu nước, lo cơm cho người đến viếng. Ở các xóm đạo, ban hành giáo, hội đoàn tổ chức đọc kinh, lo nghi thức; ở các gia đình theo đạo Phật hoặc thờ cúng ông bà, nhà chùa, các đạo tràng, ban hộ niệm đến tụng niệm.
Thời gian quàn thường từ hai đến ba ngày tuỳ gia đình và quy định hiện hành. Nhiều đám có ban nhạc lễ, kèn trống theo lệ Nam Bộ; một số gia đình gốc Bắc giữ lệ kèn đám ma theo kiểu quê. Ngày nay, quy định về tổ chức tang lễ khuyến khích gọn, giữ vệ sinh, không gây ồn ào kéo dài về đêm.
Việc an táng hay hoả táng tuỳ gia đình. Người lớn tuổi ở vùng vườn trước đây hay chôn trong đất vườn nhà; hiện nay việc chôn cất được hướng vào nghĩa trang theo quy hoạch, và hoả táng ngày càng phổ biến. Đây là chuyện có quy định riêng, gia đình nên hỏi khu phố trước khi quyết định.
Đám cưới ở xóm đạo
Ở các xóm đạo trong vùng Long Khánh, đám cưới gắn với nhà thờ. Trước khi cưới, đôi trẻ theo học giáo lý hôn nhân theo quy định của giáo xứ, giấy tờ được chuẩn bị qua văn phòng giáo xứ. Ngày cưới, thánh lễ hôn phối được cử hành ở nhà thờ, thường vào buổi sáng, có ca đoàn, họ hàng hai bên dự lễ. Sau thánh lễ mới về làm lễ gia tiên và tiệc.
Nếu một bên không theo đạo, các gia đình thường thoả thuận với nhau về nghi thức, theo hướng dẫn của giáo xứ. Đây là chuyện riêng của từng gia đình, người ngoài không nên bàn tán.
Khách mời đến dự thánh lễ hôn phối nên ăn mặc kín đáo, ngồi vào chỗ được hướng dẫn, giữ im lặng trong lễ. Chụp ảnh trong nhà thờ thường do người được gia đình chỉ định thực hiện; khách chụp riêng nên kín đáo, không dùng đèn chớp, không đi lại giữa lối chính trong lúc cử hành.
Phép lịch sự khi dự cưới, giỗ, tang
Dù bạn là người mới đến hay khách từ xa, những điều sau giúp bạn cư xử đúng mực ở các dịp hiếu hỷ trong vùng:
- Đám cưới: mặc lịch sự, tránh trang phục trắng toàn bộ nếu không phải lệ nhà; đến đúng giờ ghi trên thiệp hoặc trễ ít; phong bì mừng ghi tên người gửi, số tiền tuỳ quan hệ và hoàn cảnh, không ai so đo.
- Đám giỗ: mang theo chút quà nhỏ như trái cây, bánh; thắp một nén nhang trên bàn thờ trước khi ngồi vào bàn; ăn uống vui vẻ nhưng không làm ồn quá mức.
- Đám tang: mặc màu tối hoặc trang phục giản dị; đến viếng vào giờ ban ngày hoặc đầu buổi tối; thắp nhang hoặc cúi đầu tưởng niệm theo nghi thức của gia đình; phong bì phúng điếu ghi rõ tên.
- Không chụp ảnh người nhà đang khóc, quan tài, nghi lễ tang khi không được phép; không đăng hình ảnh đám tang lên mạng xã hội.
- Ở xóm đạo: nếu gia đình đọc kinh, bạn có thể đứng hoặc ngồi im lặng; không cần làm theo nghi thức nếu bạn không theo đạo.
- Đi chung xe: vùng vườn đường nhỏ, chỗ đậu xe ít; nên đi chung xe, để xe theo hướng dẫn, không chắn lối người đi đưa tang.
Nguyên tắc chung: khi không chắc, quan sát người địa phương làm gì rồi làm theo, hoặc hỏi nhỏ người quen.
Thay đổi trong phong tục hiếu hỷ gần đây
Phong tục hiếu hỷ ở Hàng Gòn đang thay đổi theo đời sống đô thị hoá. Đám cưới gọn hơn, nhiều gia đình bỏ bớt lễ dạm ngõ, gộp ăn hỏi với cưới trong cùng một ngày cho con cháu đi làm xa đỡ phải về nhiều lần. Tiệc ở nhà hàng thay dần tiệc rạp ở khu đông dân. Thiệp mời điện tử, nhắn tin mời qua điện thoại cũng xuất hiện bên cạnh thiệp giấy, nhất là với bạn bè của người trẻ.
Đám tang cũng gọn hơn, thời gian quàn ngắn hơn, nhạc đám được tiết chế để không ảnh hưởng hàng xóm. Hoả táng phổ biến hơn, phù hợp với quỹ đất đang thu hẹp. Những thay đổi này một phần đến từ quy định của nhà nước về việc cưới, việc tang, một phần đến từ chính người dân khi nhịp sống thay đổi.
Điều không đổi là tinh thần xóm làng. Dù tổ chức ở đâu, gọn hay lớn, việc hiếu hỷ ở Hàng Gòn vẫn là dịp người ta có mặt cho nhau. Với người mới đến, góp mặt ở đám tang của một nhà hàng xóm, dù chưa quen thân, thường được nhớ lâu hơn bất kỳ lời chào hỏi nào.
Mừng thọ, đầy tháng và các dịp nhỏ trong năm
Ngoài cưới, giỗ, tang, đời sống hiếu hỷ còn có những dịp nhỏ hơn nhưng không kém phần ấm cúng. Mừng thọ ông bà khi tròn bảy mươi, tám mươi tuổi là dịp con cháu tụ họp, có nơi làm tiệc lớn như đám cưới. Nhà gốc Bắc giữ lệ mừng thọ khá kỹ, có câu đối, có lễ con cháu chúc thọ theo thứ bậc; nhà gốc Nam thường kết hợp mừng thọ với đám giỗ hoặc dịp Tết.
Đầy tháng, thôi nôi của trẻ nhỏ là dịp cúng mụ, mời họ hàng gần. Lễ thôi nôi miền Nam có phần cho bé "chọn đồ vật" như bút, sách, kéo, tiền, vui là chính. Tân gia khi làm nhà mới cũng là dịp mời hàng xóm, nhất là ở vùng vườn, nơi làm nhà là việc lớn của cả đời.
Những dịp nhỏ này ít khi có thiệp mời, chủ yếu mời miệng. Người được mời đến chung vui với một món quà nhỏ, như hộp sữa cho bé, giỏ trái cây cho người già, vật dụng cho nhà mới. Ở vùng vườn, đó là những sợi dây giữ quan hệ xóm giềng bền chặt qua năm tháng.
Câu hỏi thường gặp
Đi đám cưới ở Hàng Gòn nên mừng bao nhiêu?
Không có mức chung, tuỳ quan hệ, hoàn cảnh của bạn và nơi tổ chức tiệc. Người trong vùng thường hỏi người quen cùng được mời để tham khảo. Quan trọng là có mặt và lời chúc; không ai đánh giá khách qua phong bì một cách công khai.
Có cần mang quà khi được mời ăn giỗ không?
Không bắt buộc, nhưng mang theo chút quà nhỏ như trái cây, bánh, nước ngọt là phép lịch sự phổ biến. Với họ hàng gần, có người góp tiền phụ chủ nhà làm giỗ. Đến nơi, thắp nén nhang trên bàn thờ trước khi ngồi ăn.
Người không theo đạo dự đám tang ở xóm đạo thì làm sao?
Bạn chỉ cần đến viếng, cúi đầu tưởng niệm, chia buồn với gia đình. Khi mọi người đọc kinh, giữ im lặng, đứng hoặc ngồi ngay ngắn. Gia đình thường đặt nhang hoặc nến; làm theo hướng dẫn của người nhà, không có gì bắt buộc với khách.
Đám tang ở Hàng Gòn thường kéo dài mấy ngày?
Thường khoảng hai đến ba ngày tuỳ gia đình, tôn giáo và ngày giờ an táng hoặc hoả táng. Quy định hiện hành khuyến khích tổ chức gọn, không kéo dài. Lịch cụ thể gia đình sẽ báo cho khu phố và người thân.
Ở Hàng Gòn có dịch vụ nấu tiệc tại nhà không?
Có, nấu tiệc lưu động phục vụ cưới, giỗ, tân gia tại nhà khá phổ biến trong vùng Long Khánh. Trang không giới thiệu đơn vị cụ thể; cách tìm phổ biến là hỏi hàng xóm vừa làm tiệc gần đây và đến xem họ phục vụ trước khi đặt.