Tết ở Hàng Gòn là Tết của một vùng nhiều quê hợp lại: trong cùng một xóm có nhà gói bánh chưng, nhà gói bánh tét; nhà chưng mai vàng, nhà cố tìm một cành đào; nhà tảo mộ cuối tháng Chạp, nhà giữ lệ Thanh minh. Điểm chung là Tết rơi vào giữa mùa khô, trời nắng ráo, và với nhà vườn, Tết là khoảng nghỉ hiếm hoi giữa hai vụ.
Bài này đi qua các phong tục Tết theo trình tự thời gian, chỉ ra chỗ giống và khác giữa các nhóm cư dân, để người mới về Hàng Gòn ăn Tết lần đầu không bỡ ngỡ, và để con cháu đi xa có dịp nhớ lại.
Tháng Chạp: dọn nhà, tảo mộ, lo vườn
Tết ở Hàng Gòn bắt đầu từ tháng Chạp âm lịch. Việc đầu tiên là dọn nhà: lau bàn thờ, sơn lại cửa, quét vôi tường, dọn sân, phát cỏ quanh vườn. Ở vùng đất đỏ, bụi đỏ bám mọi thứ trong mùa khô, nên dọn nhà cuối năm là việc lớn, có nhà dọn cả tuần.
Tảo mộ là việc quan trọng thứ hai. Người Nam và người miền Trung thường đi tảo mộ trong khoảng giữa đến cuối tháng Chạp: phát cỏ, sơn lại mộ, thắp nhang, mời ông bà về ăn Tết. Người gốc Bắc thì nhiều nhà tảo mộ vào dịp Thanh minh tháng Ba, nhưng cuối năm vẫn ra thăm mộ, thắp nhang. Ở các nghĩa trang trong vùng, những ngày cuối năm đông người, khói nhang lan cả buổi chiều.
Với nhà vườn, tháng Chạp còn là lúc lo cho vườn trước khi nghỉ Tết: tưới đủ nước, bón phân, phun thuốc nếu cần, sắp xếp người trông vườn nếu cả nhà đi xa. Nhiều vườn sầu riêng, chôm chôm đang ra hoa, đậu trái non vào thời điểm này, nên chủ vườn không dám bỏ vườn quá lâu.
Bánh chưng, bánh tét và những món phải có
Nhà gốc Bắc gói bánh chưng vuông bằng lá dong, có nhà dùng khuôn gỗ, có nhà gói tay. Nhà gốc Nam và miền Trung gói bánh tét dài bằng lá chuối, nhân đậu xanh mỡ heo, có nhà gói thêm bánh tét nhân chuối. Ở Hàng Gòn, nhiều gia đình gói cả hai: bánh chưng để cúng theo lệ nhà, bánh tét để biếu hàng xóm, hoặc ngược lại. Đêm luộc bánh, cả nhà ngồi canh nồi bên bếp củi là ký ức chung của nhiều thế hệ.
Củi luộc bánh ở vùng này nhiều khi là củi cao su thanh lý hoặc cành cây ăn trái tỉa trong năm, phơi khô để dành. Nhà vườn có lợi thế không phải mua củi, và mùi khói củi cao su quyện với mùi lá luộc là mùi Tết mà người Hàng Gòn đi xa hay nhắc.
Mâm cơm Tết của nhà gốc Bắc thường có giò lụa, giò thủ, thịt đông, nem rán, canh măng, dưa hành, xôi gấc. Nhà gốc Nam có thịt kho hột vịt nước dừa, canh khổ qua nhồi thịt, dưa kiệu, củ kiệu tôm khô, chả giò. Nhà gốc miền Trung có thêm các loại tré, nem chua, bánh tráng. Qua mấy chục năm sống cạnh nhau, mâm cỗ của nhiều nhà đã pha trộn: có cả dưa hành lẫn củ kiệu, cả thịt đông lẫn thịt kho.
Đặc biệt, nồi canh khổ qua ngày Tết được người Nam giải thích bằng cách chơi chữ "khổ qua" là cái khổ đi qua. Người Bắc thì giữ canh măng, canh bóng. Hai món ấy đứng cạnh nhau trên cùng một bàn ăn là hình ảnh khá đặc trưng của Tết vùng di dân.
Mâm ngũ quả và cây hoa ngày Tết
Hàng Gòn là vùng trái cây, nên mâm ngũ quả nhiều nhà lấy từ vườn nhà mình. Cách bày theo quê gốc vẫn còn khác nhau:
| Khía cạnh | Nhà gốc Nam | Nhà gốc Bắc | Ở Hàng Gòn thường thấy |
|---|---|---|---|
| Ý nghĩa chọn trái | Chơi chữ "cầu vừa đủ xài": mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, kèm sung | Đủ năm màu, chuối xanh làm đế, bưởi, phật thủ, quất | Pha trộn, thêm trái cây vườn nhà như bưởi, thanh long, mãng cầu |
| Trái kiêng | Nhiều nhà tránh chuối (nghe như "chúi"), cam (nghe như "cam chịu") | Ít kiêng | Mỗi nhà theo lệ riêng, không ai bắt bẻ |
| Cây hoa | Mai vàng, vạn thọ, cúc | Đào, quất, thuỷ tiên | Mai vàng chiếm ưu thế; đào chủ yếu là cành mua về |
| Thời điểm bày | Từ khoảng 23 tháng Chạp | Từ chiều 30 hoặc sớm hơn | Thường từ sau ngày đưa ông Táo |
Nhiều nhà vườn chưng thêm một nhánh trái thật từ vườn, như chùm bưởi, chùm mãng cầu còn trên cành, vừa đẹp vừa là lời cầu mùa sau được trái.
Đưa ông Táo, rước ông bà, chiều Ba Mươi
Ngày 23 tháng Chạp là ngày đưa ông Táo về trời, mở đầu những ngày cuối năm. Nhà gốc Bắc thường cúng cá chép sống rồi thả ra ao, hồ; nhà gốc Nam cúng mâm đơn giản với trái cây, chè, xôi. Ở vùng vườn có nhiều ao, hồ chứa nước, chuyện thả cá chép khá thuận tiện, nhưng người trong vùng cũng nhắc nhau thả ở nơi nước sạch, không thả cả túi ni lông xuống ao.
Chiều Ba Mươi Tết (hoặc 29 nếu tháng thiếu) là lúc cúng rước ông bà về ăn Tết. Mâm cúng đặt trên bàn thờ, gia chủ thắp nhang mời ông bà, những người đã khuất về sum họp với con cháu. Sau đó cả nhà ăn bữa cơm tất niên. Đây là bữa cơm quan trọng nhất trong năm với nhiều gia đình, con cháu ở xa cố gắng về kịp.
Đêm giao thừa, nhà nào cũng bày mâm cúng trời đất ngoài sân. Các xóm đạo có lễ giao thừa ở nhà thờ, các chùa có lễ đón giao thừa, nhiều người đi lễ xong mới về nhà. Người lớn tuổi trong vùng còn giữ lệ xuất hành, xem hướng tốt, chọn người xông đất, dù người trẻ đã ít để ý hơn.
Mùng Một đến mùng Bốn: chúc Tết theo thứ tự
Lệ chúc Tết ở Hàng Gòn khá giống các vùng Nam Bộ khác, có pha thêm lệ Bắc. Mùng Một thường dành cho gia đình bên nội: con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ, nhận lì xì, đi lễ đầu năm. Mùng Hai sang bên ngoại. Mùng Ba đi chúc Tết thầy cô, bạn bè, hàng xóm. Câu "mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" vẫn được nhắc nhiều ở các nhà gốc Bắc.
Lì xì là phong tục chung: người lớn lì xì trẻ nhỏ và người già, kèm lời chúc. Số tiền tượng trưng, quan trọng là lời chúc và tờ tiền mới. Nhiều nhà vườn còn lì xì công nhân làm vườn, người làm thuê quen thuộc trong năm.
Khoảng mùng Ba, mùng Bốn, các gia đình làm lễ đưa ông bà, đánh dấu kết thúc những ngày Tết chính. Với nhà vườn, ngay sau đó là ra vườn xem cây, tưới nước, vì vườn không chờ ai được lâu. Người làm công ăn lương thì trở lại làm việc theo lịch nghỉ Tết của nơi làm.
Đi lễ đầu năm cũng là phần không thể thiếu. Người theo đạo Phật và nhiều người không theo đạo đi chùa sáng mùng Một hoặc đêm giao thừa; các gia đình Công giáo dự thánh lễ đầu năm, có nơi có nghi thức xin lộc thánh. Ở vùng có cả hai cộng đồng, sáng mùng Một các ngả đường đều đông người ăn mặc đẹp, chào hỏi nhau, tạo nên một không khí rất riêng của Tết vùng di dân.
Chợ Tết và không khí phố xá
Những ngày cuối năm, các chợ trong vùng Long Khánh đông hơn hẳn: hàng hoa, hàng lá dong, lá chuối, bánh mứt, đồ cúng, quần áo mới. Ở các trục đường lớn, người bán mai, cúc, vạn thọ bày dọc lề. Nhà vườn đem bưởi, mãng cầu, thanh long ra bán lẻ cho người mua chưng Tết.
Khu phố đông dân của phường Xuân Tân cũ nhộn nhịp từ chiều tối, đường đông xe. Khu vườn của xã Hàng Gòn cũ thì yên hơn, mỗi nhà một không khí riêng: tiếng băm thịt làm giò, mùi bánh luộc, tiếng trẻ con chơi pháo giấy, đồ chơi.
Mấy ngày đầu năm, nhiều hàng quán đóng cửa, chợ họp ít. Người mới đến nên chuẩn bị sẵn thực phẩm, nước uống, thuốc thông dụng cho ba, bốn ngày đầu năm. Các cửa hàng tiện lợi lớn thường mở lại sớm hơn chợ truyền thống.
Tết của người đi xa và người ở trọ
Hàng Gòn có hai dòng người ngược chiều nhau dịp Tết. Một là con cháu đi làm, đi học ở Biên Hoà, TP.HCM, Bình Dương cũ trở về quê ăn Tết. Những ngày 27, 28 tháng Chạp, đường từ hướng TP.HCM về Long Khánh đông hơn thường lệ, xe khách, xe máy chở theo quà Tết. Với nhiều gia đình, Tết là dịp duy nhất trong năm cả nhà đủ mặt.
Dòng ngược lại là người lao động thuê trọ, làm ở các cơ sở sản xuất, khu công nghiệp trong vùng, về quê ở các tỉnh miền Trung, miền Bắc, miền Tây ăn Tết. Các khu nhà trọ vắng hẳn trong mấy tuần, chủ trọ có khi giảm tiền phòng tháng Tết cho người ở lâu năm. Ai ở lại không về được thì thường tụ lại với nhau ăn bữa tất niên chung, hoặc được chủ trọ, hàng xóm mời sang nhà.
Nếu bạn là người ở lại Hàng Gòn một mình dịp Tết, đừng ngại nhận lời mời của hàng xóm. Người vùng di dân hiểu cảm giác xa quê hơn ai hết, vì ông bà, cha mẹ họ cũng từng ăn những cái Tết đầu tiên xa quê trên chính mảnh đất này.
Người mới ăn Tết lần đầu ở Hàng Gòn: vài lưu ý
Nếu bạn mới chuyển về, hoặc về quê chồng, quê vợ ở Hàng Gòn ăn Tết lần đầu, vài điều sau giúp bạn hoà vào không khí dễ hơn:
- Hỏi rõ lệ của nhà mình gốc ở đâu: bánh chưng hay bánh tét, tảo mộ lúc nào, cúng rước ngày nào. Lệ mỗi nhà khác nhau, không có đúng sai.
- Đi chúc Tết hàng xóm gần nhà trong mấy ngày đầu năm. Ở vùng vườn, đây là phép lịch sự được để ý nhiều.
- Khi được mời ăn, nhận lời và ăn một chút ở mỗi nhà, thay vì từ chối thẳng.
- Tránh nói chuyện buồn, chuyện xui, cãi nhau trong ba ngày Tết; người lớn tuổi còn rất để ý điều này.
- Nếu đến nhà người khác sáng mùng Một, nên hỏi trước, vì nhiều nhà đã chọn người xông đất.
- Lì xì trẻ con trong nhà người quen bằng phong bao nhỏ, kèm lời chúc ngắn.
Phần còn lại là để ý và hỏi. Người Hàng Gòn quen với sự đa dạng, nên người mới hỏi han chân thành luôn được chỉ bảo tận tình.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Hàng Gòn có lạnh không?
Không. Tết rơi vào giữa mùa khô Đông Nam Bộ, ban ngày nắng, có khi khá nóng; sáng sớm và đêm mát hơn, dễ chịu. Không có cái rét như Tết ở miền Bắc, nên người gốc Bắc ở đây hay nhắc Tết quê với mưa phùn và áo ấm như một ký ức.
Ở Hàng Gòn có trồng hoa đào ngày Tết không?
Đào không hợp khí hậu nóng của Đông Nam Bộ nên rất ít nhà trồng. Cành đào chưng Tết chủ yếu là cành mua về, có khi là đào giả. Mai vàng là cây hoa Tết phổ biến nhất trong vùng, nhiều nhà vườn tự trồng mai trong vườn.
Tảo mộ ở Hàng Gòn thường làm lúc nào?
Người gốc Nam và miền Trung thường tảo mộ trong khoảng giữa đến cuối tháng Chạp âm lịch, trước Tết. Nhiều gia đình gốc Bắc giữ lệ tảo mộ vào tiết Thanh minh, khoảng tháng Ba âm lịch, nhưng cuối năm vẫn ra thăm mộ. Mỗi nhà theo lệ riêng.
Mùng mấy thì chợ, hàng quán ở Hàng Gòn mở lại?
Không có lịch chung. Thường mùng Một, mùng Hai rất ít hàng mở; từ mùng Ba, mùng Bốn trở đi hàng quán mở dần, chợ họp lại. Cửa hàng tiện lợi và một số quán ăn trên các trục đường lớn có thể mở sớm hơn. Bạn nên mua sẵn đồ dùng trước Tết.
Nhà vườn có nghỉ Tết lâu không?
Nhà vườn thường nghỉ ngắn hơn người làm công ăn lương. Tết rơi vào mùa cây ra hoa, đậu trái non và mùa khô cần tưới, nên chỉ sau vài ngày, chủ vườn đã phải ra thăm vườn. Nhiều nhà chia nhau trông vườn để mọi người đều có chút thời gian nghỉ.